تصديق مىكنند . اباليش نمايندهء نحلهاى است كه در زمان خلفاى عباسى در ايران رايج بود و پيروان آن زنديق نام داشتند . ميان آنان آزادانديشانى بودند كه تيشه به ريشهء احكام اسلام و ديگر كيشها مىزدند و همچنين ، كسانى در نهان معتقد به ثنويت بودند و نيز مانويان و پيروان ديگر نظريات را بايد نام برد كه با سراسر نظام حكومت سر دشمنى داشتند . ابن مقفع ، نويسندهء برجسته ، نيز از اينان به شمار بود .
آزادانديشى اين زنديقها در شكوفا شدن حكمت و فلسفه بسيار مؤثر واقع شد و مددكار عنصر ايرانى براى نيل به هدفهاى ملى و فرهنگىاش بود . از اينرو ، در دههء نهم سدهء هشتم ، زنديقها تحت تعقيب حكومت تازىها قرار گرفته چند تنشان اعدام شدند .
نگارش بهصورت پرسش و پاسخ براى بحث در موضوعهاى دينى بسيار متداول بود .
منوچهر ( منوشچيهر ) ، پيشواى روحانى جامعهء زرتشتيان در فارس و كرمان ، كتاب داتستان دينيك « 1 » ( فتواهاى دينى ) را به اين صورت تأليف كرده است . اين كتاب شامل پاسخ به 92 پرسش در موضوعهاى دينى راجع به ثواب ، گناه ، سنتها ، وظايف روحانيان ، مراسم و حقوق جامعهء روحانيان ، روابط ميان آفريدههاى نيك و پليد ، مسئوليت مؤمنان ، سرنوشت ارواح انسانى و جز آنهاست . مغها ، در آن دوران ، دستخوش نگرانىهاى بىشمارى بودند كه نه تنها از لحاظ اشكالاتى بود كه از طرف حكومت اسلامى ايجاد شده بود ؛ بلكه ، همچنين ، به واسطهء معارضاتى بود كه در داخل صفوف خود داشتند ؛ چنانكه مناظرهء اباليش ، كه گذشت ، حاكى از اين معنى است . از اين لحاظ ، عرصه تا بدانجا بر آنان تنگ شد كه به حقوقى كه در احكام اسلام براى ايشان شناخته شده بود تمسك جستند . لكن ، در ميان مؤمنان وفادار به دين نيز گاهى نوآورانى ظهور مىكردند كه طبعا با مقاومت شديد آن دسته از پيشوايان روحانى كه پاىبند به رعايت بلا شرط اصول كهن بودند روبهرو مىشدند . يكى از چنين مصلحان ذاتاسپرم ، برادر منوچهر ، مقتداى يك حوزهء دينى در سيرجان ، واقع در كرمان ، بود . وى دستورهاى نوينى براى نظافت معمول داشت ، لكن اين دستورها مورد پسند پيروانش واقع نشد .
مؤمنان به منوچهر شكايت بردند و وى با نوشتن سه نامه مشاجره را با رضايت آنان پايان بخشيد . در نخستين نامه ، به ناراضيان پاسخ داد ؛ در دومين نامه با برادرش محاجه كرد و در سومين نامه ، بدعتهاى تازه را مردود شناخت . نگارش اين نامهها به سال 881 بود .
ذاتاسپرم خود از نويسندگان دينى به شمار است . در كتاب خود ، به نام چيتكىها ( رسالات
هامش
( 1 ) . به زبان پهلوى - عقايد دينى .