راجع به نهضت مزدك هم هست . نوشتهء ديگرى با مطالبى دربارهء آخر الزمان ، اوياتكار جاماسپيك « 1 » است كه قسمت اعظم آن فقط بهصورت ترجمههاى پارسى و پازند بهجاى مانده ؛ ولى ، آغاز آن محتملا به سدهء ششم مىرسد . اساس داستان يك گفتوشنود دوبهدو ميان شاه ويشتاسپ ، نخستين زرتشتى كه بر اورنگ شاهى ايران تكيه زده ، و وزير باتدبيرش ، جاماسپ ، است كه ، به روايتى ، داماد پيامبر بوده است . پادشاه از حكيم پرسشهايى مىكند تا از آينده آگاه شود و پيشگو در پاسخ او سرنوشت دين در آتيه و مصايبى را كه بر ايران وارد خواهد شد بيان مىكند . در اين مبحث ، مؤلف جزئياتى هم از افسانه و تاريخ و جغرافى و مردمشناسى گنجانده است . وى از ملتهاى واقعى و تخيلى سخن مىگويد ؛ مثلا از هندىها ، چينىها ، تركها ، تازىها و اهالى بربرستان يعنى افريقا و حبشه و ، درعينحال ، از مردمى كه چشم و گوش را به روى سينه دارند ، از كوتولهها ، كجپايان و سگسران ياد مىكند و ، از اين جهت ، خواننده را به ياد تخيلات قرون وسطايى ماندويل « 2 » مىاندازد . از آن گذشته ، به ساكنان نقاط افسانهاى اشاره مىكند ( اين نقاط عبارتاند از « گنگدژ » ، دژى كه سياوش ، شاهزادهء ايرانى ، هنگام سكونت در تركستان كه به حال تبعيد نزد افراسياب به سر مىبرد ، براى خود ساخت ، و « ور » ، يك دژ زيرزمينى جم ، شبان زيبا ، و ايران ويج ، ميهن اوليهء ملت اوستا ) . اين كتاب ، همچنين شامل فهرستى از شاهان ساسانى است ( كه مانند ساير فهارس ناقص و زمان وقوع روىدادها در آن نادرست ذكر شده است ) و با توصيف نشانههايى كه به مناسبت ظهور پيامبران بعدى ، پسران زرتشت و داوران بشريت در دنيا ظاهر خواهند شد پايان مىپذيرد . به خوبى آشكار است كه اين كتاب فقط در زمان تازيان بهصورت نهايى خود درآمده است . از آن گذشته ، متنهاى مربوط به آخر الزمان و علايم آن در كتابهاى ديگر نيز پراكنده است ؛ فىالمثل ، بخش بيست و چهارم از كتاب ذات اسپرم « 3 » ، به نام چيتكىها « 4 » ، كه حاوى توصيفهاى شايان توجهى از روىدادهاى روز رستاخيز است . در بندهشن ، داستان مشابهى در بخش
هامش
( 1 ) .Awyatkar - i Zamaspik( 2 ) .Bertrand de Mandvilleنويسندهء انگليسى - هلندى متولد 1670 درDodrechtهلند ، وفات 21 / 1 / 1733 درHackneyانگلستان . در ليدن پزشكى تحصيل كرد و در لندن به طبابت پرداخت . به انگليسى نويسندگى مىكرد .
كتابهاى اندرز وى براساس تباهى و فساد بشر است . از مبارزان سرسخت با دورويى و نفاق بود . نقل به تلخيص از( Lexikon der Weltliteratur )، ج 1 .
( 3 ) .Zatsparam( 4 ) .Citakiha( برگزيدهها ) .