با لمس كردن اطراف با دست پيش رفت و چنان بوى گندى از آن به مشام مىرسيد كه هركس در آن دم زند پس رفته تلوتلوخوران نقش زمين خواهد شد . اين مكان چنان مهجور و تنگ است كه هيچكس را ياراى درنگ در آن نيست .
ويراز ، در پايان سير خود در دوزخ ، شيطان را بشخصه مىبيند :
سپس ، آن روح پليد و مهلك و بدسگال را كه تباهكنندهء آفريدگان است در دوزخ ديدم كه ، پيوسته ، محكومان را ريشخند مىكرد و با كشيدن موهاى ريش به آزارشان مىپرداخت و مىگفت : « از چه رو نان اهرمزد خورديد و فرمان من گزارديد ؟ چرا به آفرينندهء خود نينديشيديد و طبق ارادهء من عمل كرديد ؟ » و بدينسان ، به استهزا و آزار محكومان مىپردازد .
اين كتاب ، صرفنظر از موضوع خود ، با كمدى الهى دانته ، نه از لحاظ ارزش ادبى و نه از لحاظ قدرتى كه نابغهء ايتاليايى در مجسم ساختن سراسر زندگى قرون وسطا براى معاصران و همهء نسلهاى بعدى از خود نشان داده است و انتقادى كه از آن به عمل آورده ، قابل مقايسه نيست .
هندرزها ، ادبيات دربارهء اخلاق و آخر الزمان و علايم آن
ادبياتى كه جنبهء اخلاقى دارد شامل تعليمات اخلاقى ، دعوت به كار نيك ، اندرزها و راهنمونىها براى داشتن يك روش صحيح زندگى بوده ، هميشه ، همراه با گفتارهايى دربارهء دين و اصول آن است . اينگونه نوشتهها را ، كه تعدادشان نسبتا زياد است ، هندرز ( اندرز ) يا پندنامك مىناميدند . چنانكه شايع است اتورپات مهرسپندان ، روحانى به نامى كه پيش از اين از وى نام برديم ، مؤلف كتاب كوچك هندرز اتورپات مهرسپندان بوده كه حاوى اندرزهاى معينى براى پسرش زرتشت است . تأليف كتاب پندنامك زرتشت ( يا چيتك هندرز پوريوتكشان ) « 1 » كتاب اندرزهاى زرتشت يا برگزيدهء تعليمات نخستين آموزگار دين به اين زرتشت نسبت داده مىشود . اين كتاب شامل دستورهاى اخلاقى همراه با تعليمات دينى است و ، به اين واسطه ، حاوى يك نوع شرعيات مختصر نيز هست . نوشتهء ديگرى كه به اتورپارت نسبت داده مىشود
هامش
( 1 ) .Citak handarz - i poryotkesan