زندگى ، كار و آموزش و همچنين تعليماتى دربارهء دين و اسرار آن بوده ، درعينحال ، منابع فراوانى براى مطالعهء آداب و سنن ملى و خرافات و آداب مذهبى به دست مىدهد . ادبيات عاميانه حاوى نكات ارزندهاى است ؛ فىالمثل ، بخشهايى كه در آن راجع به تقويم بحث مىشود بسيار آموزنده است . يك بخش از هندرزآتورپات پسر مهرسپند شامل اندرزهايى به همكيشان است كه در هر روز از ماه به چه كارهايى بايد مبادرت كنند و از چه كارهايى بپرهيزند تا همه چيز به رضايت آفريدگار و آفريدگان رونق گيرد . ما ، بدين وسيله ، راجع به آداب و رسوم ، سرگرمىها ، خانواده ، وظايف و روابط با همنوعان و غيره اطلاعاتى كسب مىكنيم .
ارتاك ويرازنامك ( « ويراز » ، سابقا ، به اشتباه ، « ويراف » خوانده مىشد ) كمدى الهى دانته را به خاطر مىآورد ، زيرا موضوع آن سفرى روحانى به جهان مينوى يعنى بهشت ، اعراف و دوزخ است . مؤلف اين كتاب نيز ، مانند بيشتر موارد ، نظير يك روحانى ناشناس بوده است كه مشاهدات رؤيايى ارتاك ويراز قديس ( ارتاك به معناى دادگر و راستدين است ) را به طرزى گيرا و گاهى يكنواخت تشريح كرده تا كردارهاى نيك و بد و عواقبى را كه در بهشت ، اعراف و دوزخ بر آنها مترتب است در پيش چشم مؤمنان مجسم سازد . بنا به روايت ، ويراز موبد ، به اقتضاى تكامل دينى و اخلاقى كه بدان متصف بوده ، از طرف انجمنى از مغها برگزيده شد تا به عنوان فرستادهء انسانهاى فانى در دنياهاى زيرزمين و بالاى زمين سير كند و ، از آنجا ، اطلاعات آموزنده و مقرون به حقيقتى راجع به دين و زندگى براى روحانيان آيين مزديسنا باز آورد . در آن هنگام ، فساد ، بىايمانى و شكزدگى بر جامعه حكمفرما بود . ويراز ، درحالىكه بر « اورنگ روشنبينى » نشسته و مغان و سپاهيان به دورش حلقه زده بودند ، جامى از منگ « 1 » نشئهآور را لاجرعه نوشيد و به خوابى غيرعادى فرورفت . بدين ترتيب ، روحش به آن دنيا گام نهاد ، در آنجا پاداش و كيفر مردگان را تماشا كرد و پس از هفت روز بازگشت . ويراز ، پس از بيدارى ، دستور داد كاتبى حاضر كنند تا شگفتىهايى را كه بر آن آگاهى يافته بود به وى املا كند . در متن پهلوى ، زمان وقوع اين ماجراى افسانهاى ، فقط ، بهطور مطلق ، دوران تباهى دين ذكر شده ؛ لكن ، در ترجمهء پازند ، در دورهء ويشتاسپ ، به فاصلهء كمى پس از مرگ زرتشت و در ترجمهء فارسى درى از آن هم ديرتر و در عهد سلطنت اردشير پاپكان تعيين شده است . توجه مؤلف ، بيش از همه ، به تشريح كيفرهاى دوزخى معطوف بوده و براى هر گناهى بخشى تمام از كتاب را تخصيص داده است . ديباچهء آن نمونهء كاملى از سبك ثابت و فرمول مانند است .
هامش
( 1 ) .mang