آن نگشتند و سرانجام ناچار آن را به حال خود گذاشتند . قواعد و هنرهاى نامهنگارى همگى عنوان مشترك « انشا » دارد . انشاى ايرانى غالبا از حدود كتابهاى مشابه ما فراتر مىرود ، زيرا تنها شامل انواع مكاتبات خصوصى و منجمله مسائل اجتماعى و عشقى يا احساسى نيست ، بلكه متضمن نامههاى دولتى و سياسى نيز هست . نمونههايى را كه در آن ذكر مىشود ممكن است صرفا براى همين منظور ابداع كرده و يا از مكاتباتى كه واقعا صورت گرفته بدون توجه به اينكه متعلق به چه دورانى از زندگى يا سياست دولت بوده اقتباس كرده باشند . در مورد اخير ، اين نامهها از لحاظ تاريخى يا زندگىنامهء اشخاص بىاهميت نيست ، هرچند كه كميت مطالب قابل استفادهء آنها با لفاظىهايى كه در آنها به كار رفته نسبت معكوس دارد . نظر اديبان كلاسيك نسبت به اين كتابها از اينجا معلوم مىشود كه مردى چون جامى نيز انشايى تأليف كرده « 1 » و آن را دون شأن خود ندانسته است . از اينگونه منشآت و مجموعههاى نامهها تعداد زيادى وجود دارد 10 . بديهى است كه شاعران و اديبان مدام با يكديگر در مكاتبه بودهاند . مجلهء ارمغان و همچنين مجلات ديگر به مناسبتهايى ، گاهبهگاه ، نمونههايى از نامههاى مهمترين شخصيتهاى ادب كلاسيك را چاپ مىكردند .
تعداد تذكرهها و مجموعههاى زندگىنامهها و برگزيدههاى آثار زياد است . همهء اينها در حقيقت به منزلهء كوششهايى است كه در ايران براى تدوين تاريخ ادبيات به عمل آمده ، و با وجود همهء ابتدايى بودن و نقايصى كه از لحاظ دقت دارد ، منابع فوق العاده ذىقيمتى براى كسب اطلاعات و اخبار است . بهترين نمونهء اين تذكرهها ، كه شاخص عصر خود هست ، تذكرهء امير دولتشاه سمرقندى ( وفات : 900 ه ؟ ) است كه براى اروپاييان ، مدتهاى مديد ، به اصطلاح كتاب دستى ادبيات فارسى بود . اين كتاب شامل شرححال شخصيتهاى ادبى از زمان تهاجم تازيان تا سال 892 ه است . دولتشاه توانسته است مطالب زيادى را جمعآورى كرده به طرز جالبى عرضه كند ، ولى متأسفانه لغزشهايى دارد كه در سراسر اين كتاب قدمبه قدم به آن برمىخوريم 11 . پارهاى از تذكرهها جنبهء عمومى داشته و برخى ناظر بر منطقهاى خاص و بعضى نيز محدود به معاصران است . برخى از آنها برحسب تقدم تاريخى و برخى ديگر به ترتيب حروف تهجى ، مناطق جغرافيايى ، مراتب طبقاتى و يا به نحوى ديگر مرتب شدهاند . برگزيدن قطعات نمونه هميشه موفقيتآميز نيست . از اين لحاظ ( بنا به اظهار شفاهى پروفسور سعيد نفيسى ) ، خلاصة الاشعار تقى كاشانى ، از سال 1016 ه ( مقصود تحرير ثانوى و
هامش
( 1 ) . انشاى جامى ، نور الدين عبد الرحمن ، لاهور ، 1286 ق .