گسترشيافتهء آن است ) مستثنا است . صائب شاعر كتاب بسيار نفيسى از برگزيدههاى آثار ديگران تأليف كرده كه بسيار مورد استفادهء اخلافش قرار گرفته است . بر تعداد زياد تذكرهها و منتخبات آثارى كه مىشناسيم ، مدام ، به علت كشفيت تازه ، افزوده مىشود كه در اينجا از چند فقرهء آنها بدون داشتن نظر خاصى نام مىبريم . مونس الاحرار فى دقايق الاشعار تأليف محمد بن بدر جاجرمى ، از سال 741 ه 12 ؛ تذكرهء حسن نثارى كه از لحاظ تشريح حيات فرهنگى آسياى مركزى در سدهء دهم هجرى حائز اهميت است ؛ برگزيدهء آثار شاعران قائنات در سدهء سيزده هجرى 13 و جز آنها . ادبيات از لحاظ كتابهاى مربوط به صناعت شعرى و عروض و قافيه بسيار غنى است . در اين مورد نيز جامى تبحر همهجانبهء خود را نشان داده است .
ادبيات محض
با وجود همهء تصنعات معمول ، منثوراتى كه صرفا جنبهء داستانى داشته عارى از هرگونه استعاره و كنايه و حكمت باشد همواره مورد علاقه است . اين منثورات از همان سنخ متداول است كه پيش از اين بدان اشاره شد « 1 » . براى آن قسمت از اين آثار كه از ابداعات عاميانه است بخش ويژهاى از اين كتاب تخصيص داده شده است و در اينجا فقط چند كلمهاى به اجمال دربارهء آن بيان مىشود . رمانهاى مفصلى در دست داريم كه غالبا مؤلفان آنها ناشناختهاند .
موضوعات اين رمانها ، چون گذشته ، از مضامين تخيلى شهسوارى و زندگى بدوىها و گاهى هم از افسانههاى مذهبى مايه ميگيرد . و نيز داستانهاى كوتاهتر و مستقلى از نوع رمانتيك يا افسانهاى هست كه مؤلفانشان ، تقريبا بلااستثنا ، نامعلوماند . اين داستانها از همان نوع دستهء قبلى و فوق العاده محبوب است . در اين كتابها ، طنزگويى نيز بهصورت مطايباتى از حوادث زندگى معركهگيران و آوارهگردان مىآيد كه سرانجام تلطيف شد و تبديل به « مقامات » مىشود . « 2 » از طوطىنامه به عنوان نمونهء شاخص مجموعهاى از افسانهها و روىدادها كه به صورت درج داستاندرداستان آمده نام برديم « 3 » و همچنين به مجموعهء تمثيلات كليله و دمنه ، كه مهمترين اين نوع كتابهاست « 4 » ، پيش از اين اشاره شد . تعداد نظيرههايى كه بر گلستان نوشته شده ، روىهمرفته ، بدان اندازه كه قاعدتا انتظار مىرود نيست و مهمترين آنها بهارستان جامى است . « 5 » اينها در زمرهء كتابهايى است كه در آنها داستانها ، سرگذشتها و حكايتها
هامش
( 1 ) . - ص 165 و بعد ، ص 336 و بعد .
( 2 ) . - ص 338 .
( 3 ) . - ص 337 .
( 4 ) . - ص 337 و 439 .
( 5 ) . ص 405 .