درجهء اول ، به خاطر تحرير نوينى است كه از كتاب تمثيلى كليله و دمنه كرده و آن را بنابر تخلص حامى خود ، نظام الدين امير شيخ احمد شاعر ( وفات : 907 ه . ) ، انوار سهيلى ناميده است . انگيزهء نگارش اين كتاب آن بود كه سبك نسبتا سادهء ترجمهء كلاسيك ابو المعالى نصر الله « 1 » ديگر موافق ذوق تكلفپسند آن عصر نبود و حسين واعظ ، بيش از حد لزوم ، اين خواسته را اجابت گفت . سپس ، على چلبى ( وفات : 950 ه . ) ، براساس انوار سهيلى كه قبول عامه يافته بود ، همايوننامه را به تركى عثمانى پرداخت . كتاب انوار سهيلى كه گذشته از محبوبيت فوق العادهاى كه بهنفسه داشت جنبهء كتاب درسى هم يافته بود متأسفانه بر پيشانى سبك ادبى فارسى داغى زشت نهاده كه محو آن ميسر نيست . شگفت آنكه ، ساده كردن و همچنين اشاعهء اين كتاب در هندوستان انجام يافت كه بيش از هر جاى ديگر پاىبند تصنع و تكلف بود ( 996 ه . ) : ابو الفضل بن مبارك ، مورخ به نام و وزير اكبر شاه ، فرمان خردمندانهء ولىنعمت خود را كه تكلفات انوار سهيلى در نظرش طاقتفرسا مىنمود اجرا كرد و كتاب عيار دانش را نگاشت . ديگر از مؤلفات حسين واعظ روضة الشهداست كه مخصوصا شامل وقايع مربوط به شهادت امام حسين ( ع ) نواده كهتر پيامبر ( ص ) است ، و مهمتر از آن ، كتاب اخلاق محسنى مؤلف به سال 900 ه . است . كتاب اخير جزء يك رديف كتابهاى اخلاق است كه نخستين آنها اخلاق ناصرى ( 633 ه . ) ، تأليف نصير الدين طوسى ، ( تولد 597 / 1201 ، وفات 672 / 1274 ) است .
وى مشاور هلاگو و نظرياتش نزد او سخت محترم بود . نصير الدين منجمى برجسته و صاحب تأليفات متعدد علمى به تازى و پارسى ، و درعينحال ، يك معلم اخلاق بسيار شگفت بود 4 ، از آنكه در آن واحد به حشاشيون و دشمنان آنها ، يعنى مغولان ، هردو ، خدمت مىكرد و در برانداختن آخرين خليفهء عباسى دست داشت كه ، به زعم عدهاى ، به سائقهء پيروى وى از مذهب تشيع بوده است . چنانكه مىدانيم ، كتاب خود مخصوصا ديباچهء آن را ابتدا طبق ذوق و نظر مخدومان خود ، يعنى فرمانروايان الموت ، نگاشته و بعدا در عهد هلاگو ، براندازندهء حشاشيون ، در آن تجديدنظر اساسى كرده است 5 . نصير الدين متعذر به آن است كه در تحرير اوليهء كتاب خود اسير حكم و نظر حشاشيون و ناگزير از رعايت نظريات آنان بوده است .
طبيعى است كه در اوضاع و احوال جديد همش مصروف بر آن بود كه حتى الامكان بر گذشتهء خود پرده افكند . كتاب اخلاق جلالى ، نگارش فيلسوف جلال الدين محمد دوانى ( وفات : 908 ه . ) ، كه عنوان صحيحترش لوامع الاشراق فى مكارم الاخلاق ( 872 تا 82 ه . ) و متكلفترين
هامش
( 1 ) . - ص 337 ، « نثر دورهء سلجوقى ، ادبيات محض » .