كتابهاى اخلاق است بر كتاب اخلاق ناصرى متكى است كه خود از منابع عربى مايه گرفته است . در اينجا ، اين سئوال پيش مىآيد كه نامهاى كه همين دانشمند به پارسى « سره » انشا كرده از كدام منبع روانشناسى سرچشمه گرفته است 6 .
وصّاف - سدهء هشت ه . ( و مقلد او مهدى خان - سدهء دوازده ه . )
يكى از كتابهاى نفيس تاريخى كه دورهء مغول بدان ممتاز است از تاريخ جهانگشا ( يعنى چنگيز ) تأليف علاء الدين عطاملك جوينى نيز ، كه خود سبكى سخت متكلف دارد ، بسى فراتر رفته و نمونهء هراسانگيز يك نثر مصنوع فنى تاريخى است . اين كتاب تاريخ وصاف و عنوان كامل آن تجزية الامصار و تزجية الاعصار است كه تا آخرين حد امكان در آن تصنع و تكلف به كار رفته و در توصيف روىدادهاى سالهاى 728 - 655 ه ( هلاگو - ابو سعيد ) است . مؤلفش شرف الدين عبد اللّه 7 ، ملقب به وصاف الحضره ، از مردم شيراز ( 663 ه ، وفات ؟ ) است . اين اثر در حقيقت مجموعهء بزرگى از انشاپردازىهاست ، خاصه كه مؤلف بشخصه اذعان دارد كه توجهش بالاخص معطوف به سبك نگارش بوده روىدادهاى تاريخى را فقط به منزلهء مبنايى براى كتاب تلقى كرده است . وصاف ، بر اثر مبالغهء بيش از حد در استعمال لغات عربى و تصنع فوق العاده و استعارت و تشبيهات ملالانگيز ، در زمرهء كسانى است كه بزرگترين لطمه را به نثر فارسى وارد آوردهاند و بهطور مداوم آن را در اين جهت منفى متأثر داشتهاند . ( قصيدهء وى دربارهء عروض و هنر شاعرى جلوهگاه يك « قريحهء » سرشار است ) . شگفت آنكه كتاب تاريخ وى ، با اين همه ، شامل مقدار زيادى اطلاعات فوق العاده باارزش است ، ولى براى دسترسى يافتن به آن بايد از ميان انبوه مبالغات تكلفات نامأنوس و نالازم راهى گشود 8 . براى آنكه معلوم شود كه در دورهء مغول تاريخنويسى ايران به چه پايهء رفيعى رسيد بايد اشاره كرد كه مورخان تنها به ذكر و بررسى مسايل خارجى اكتفا نكرده ، بلكه در مورد هر ايلخان به ذكر جزئيات پرداخته اوضاع داخلى كشور را تشريح مىكنند . اين شيوه ، بيش از همه ، در جامع التواريخ رشيد الدين فضل اللّه ( مقتول به سال 718 ه ) مشهود است . 9 لكن ، در دورهء انحطاط ، كيفيت ديگرى حكمفرماست : گويى تاريخنويسان هدف اصلى نگارش خود را از ياد بردهاند . در دوران آخرين شاهان صفوى ، سعى مىشد كه با عبارتپردازىهاى عجيب و غريب آرامش مرگبارى را كه در اين زمينه پديد آمده بود پوشيده دارند . يكى از متكلفترين