اصرار عجيبى در بيان اين معنى دارند كه در آن دوران تعداد زيادى نويسندگان سادهنويس مىزيستهاند ؛ ولى ، به نظر من ، يك ناظر اروپايى هنگام قضاوت دربارهء سادگى سبك نويسندگان مختلف غالبا نظر ديگرى خواهد داشت . بايد توجه داشت كه ميان سادگى نخستين آثار منثور و بهارستان جامى تفاوت از زمين تا آسمان است . بىگمان ، در مورد اخير ، سادگى مورد بحث فقط نسبى است و نيز بايد درنظر داشت كه انواع مختلف نثر نيز هريك به راهى رفتهاند . لازم به تذكر است كه صرف به كار بردن واژههاى تازى ، هر اندازه هم كه در آن افراط شده باشد ، بنفسه نشانهء سبك متكلف نيست . دليلى بر اين معنى كتابهايى است كه در حكمت ، كلام ، قضا ، علوم طبيعى و نظاير آن نگارش يافته است . كتابهاى تاريخى شامل انواع سبكهاى مختلف منجمله شيوههاى بسيار متصنع است ؛ ولى ، تصوف ، بهطور كلى ، شيوهء بيانى سادهتر دارد . رشتههايى كه بيش از همه در معرض تكلفات اغراقآميز قرار دارد عبارت است از تاريخ و منشآت . در ادبيات محض نيز كيفيت مشابهى حكمفرماست . سبك آن غالبا مشحون از استعارات و مطايبات و تكلف و اطناب ممل است . عبارات از لحاظ معانى فقير و حتى گاهى ميانتهى است . در به كار بردن واژههاى تازى تا آخرين حد امكان افراط شده ، چنانكه اين ابداعات ادبى صرفا براى خوشذوقهاى حرفهاى قابل فهم است . نيازمندىهاى واقعى زندگى مطلقا محل اعتنا نيست . اين شيوه ، يا بهتر بگوييم اين شيوهء ناهنجار ، تا دوران قائممقام ( وفات : 251 ه . ) دوام يافت و او نخستين كسى بود كه آن را در مكاتبات دولتى منسوخ ساخت ، لكن در هندوستان از ايران هم بيشتر مورد توجه بود و ديرتر پاييد . بىجهت نبود كه در امتحانات سطح بالا كه از كارمندان انگليسى براى خدمت در هندوستان به عمل مىآمد منجمله آشنايى كامل آنان با انوار سهيلى ، كه مالامال از اين تكلفات است « 1 » ، ضرورى بود . اين سبك نگارش رواج عجيبى يافت و ششصد سال تمام بر ادبيات ايران حكمفرما بود .
از اينروست كه ناگزيريم ذيلا به ذكر مشهورترين آثار اكتفا كنيم كه بخش بزرگى از آن شامل نثرهاى آموزنده است .
حسين واعظ ، معلمان اخلاق
يك نثرنويس والاجاه كمال الدين حسين واعظ كاشفى ( وفات : 910 ه . ) از مردم سبزوار است كه آثار فوق العاده زيادى از خود بهجاى گذارده است . وى در هرات واعظ بود و شهرتش ، در
هامش
( 1 ) . - پايينتر .