999 ه ، به سن 36 سالگى درگذشت . روايتى كه بنابر آن از روى حسادت و يا به علل عشقى مسمومش ساختهاند چندان قابل قبول نيست . نخستين و دومين كتاب خمسهء نظامى را طى دو مثنوى تقليد مىكند ، ولى شهرتش نه مرهون اين دو منظومه و نه مرهون رسالهء عارفانهء نفسيه ، بلكه به سبب ديوان اوست كه طرز بيان مطنطن ، تزيينات بديع لفظى و سبك تعالىيافتهء قصيدههاى آن ، كه تا آن زمان بىسابقه بود ، هندوستان و تركيه را واله و شيدا ساخت . نفعى « 1 » ( كه در 1044 ه . خفهاش كردند ) ، بزرگترين مديحهسراى عثمانى ، كاملا پيرو اوست . عرفى ، با وجود تسلط كامل بر الفاظ ، توجهى به لفاظى ندارد . شعر خود را هم به شيوهء نوينى كه در بيان دارد و هم با استعارات و مضامين تازه مىآرايد ، و به علاوه ، بههمبستگى و تجانس ابيات توجه دارد . برعكس آن ، غزلهايش چنان سست است كه گاه به زحمت مىتوان آنها را اثر طبع شاعرى چون او دانست 28 . البته بايد اذعان كرد كه استادى در يك رشتهء ادب مستلزم زبردستى در رشتهء ديگر نيست . در ادبيات فارسى ، شواهد بسيارى براى اثبات اين معنى وجود دارد .
حامى وى فيضى ( وفات : 1004 ه . ) ، برادر ابو الفضل ، وزير معروف اكبر ، بود . وى مردى آزادانديش و خود يكى از برجستهترين شاعران پارسىگوى هندى بود . اين شاعر كه اصلا هندى است در خمسهء خود ، تحت عنوان نل و دمن ، ترجمهء داستان فرعى نله و دمينتى « 2 » را از كتاب مهابهارته « 3 » مىآورد . در موارد ديگر نيز از مضامين مختلف هندى مايه مىگيرد . تأثير اين شاعر برليريك عثمانى عظيم بود . در اينجا ، بىمناسبت نيست اشاره شود كه ترجمهء برجستهترين آثار سانسكريت بخشى از مجاهدتهاى سياسى اكبر شاه ( 1014 - 963 ه . ) و جانشينان بلافصل او بود . هدفش از اين اقدام آن بود كه دو آيين را كه با يكديگر دشمنى آشتىناپذير داشتند ، بههم نزديك سازد .
هامش
( 1 ) . نفعى ( عمر ) از بزرگترين شعراى عثمانى ، در حسن قلعه در ارز روم متولد شده . در دورهء سلطان احمد خان اول به سعادته رفته و به مصاحبت سلطان مراد خان نايل گرديده . قصايدش دستاول و استوار است . غزلياتش در درجهء دوم اهميت است . يك مجموعهء شعرى هجويه تحت عنوان سهام قضا دارد . نقل از قاموس الاعلام ، استانبول 1316 ، ص 4596 .
( 2 ) .Nala Va Damayanti( 3 ) .Mahabharata، ( يعنى داستان بزرگ مبارزهء اخلاف بهارته ) داستان هندى از نويسندهاى ناشناس كه بنا به سنت بهVyasaقديس نسبت داده مىشود . مجموعهاى نامتجانس از هجده كتاب با تقريبا نود هزار بيت شامل قصهها ، افسانهها ، داستانها ، تمثيلها و حكمتهايى است كه طى قرون متمادى ، يعنى از پنج قرن پيش تا چهار قرن پس از ميلاد ، تشكيل شده است و نله و دمينتى بخشى از آن است ، فقط نيمى از آن بنابر احتمال براساس يك واقعهء تاريخى است . . . نقل به تلخيص از تاريخ ادبيات جهان ، ج 2 .