هجويات است . وى فردى حساس ، زودرنج و تندمزاج بود . به بدرفتارىها و بىنزاكتىهاى ديگران با هجويه پاسخ مىگفت . درعينحال ، به مسائل بىاهميت وقعى نمىگذاشت و حاضر نبود كه در برابر هيچكس ، حتى شاه عباس اول كه او را به رغم همهء كجخلقىهايش قدر مىشناخت ، سر فرود آورد . در سنين پيرى از ستيزهجويى برى شد . با جلال اسير اصفهانى « 1 » ( وفات : 1049 ه . ) در صلحوصفا مىزيست ، ولى نه از آنرو كه اين داماد شاه عباس اول بود ، بلكه بدين علت كه شاعرى با نشاط و حتى گاهى بادهگسارى بىبندوبار بود . از ديگر دوستانش فصيحى انصارى هروى ( وفات : 1046 ه . ) را بايد نام برد 31 : غزلسرايى بود حساس كه مضامين عاشقانهء معمولى را تا به سرحد سودا و ماليخوليا احساس و بيان مىكرد ، و علاوهبر آن ، در آوردن پند و اندرز بر صائب پيشقدم بود . فصيحى مقلدانى هم در غزلسرايى يافت ، مثلا ناظم هروى ( وفات : تقريبا 1080 ه . ) ، كه يوسف و زليخايش سخت متمايل به روايت فردوسى است « 2 » ، ولى اين تمايل به علت بعد زمانى زياد فاقد اهميت است .
تطورات بعدى سبك هندى ( ظهورى ، طالب ، كليم و جز آنها ؛ زلالى داستانسرا )
شاعرانى كه اينك نام مىبريم ، در هندوستان ، به سبك هندى سخنسرايى كردند و در تكامل آن اهتمام ورزيدند . نظيرى نيشابورى ( وفات : 1021 ه . ) 32 ، كه حتى اشعارى در ستايش توتون سرود ؛ ظهورى خوشقريحه ، از مردم خجند ، نزديك ترشيز ، ( كه به سال 1024 / 1615 در يك منازعه مضروب و كشته شد ) نثرى فوق العاده مصنوع و آكنده از تشبيهات داشت كه در هندوستان سخت مورد ستايش بود ( اين شاعر در ايران تقريبا ناشناس است ) ؛ طالب آملى ( وفات : 1036 ه . ) كه ملك الشعراى جهانگير بود و در هندوستان مكانتى به كمال داشت ؛ ابو طالب كليم همدانى ( وفات : 1061 ه . ) ، ملك الشعراى شاه جهان ، كه از لحاظ به نظم آوردن امثال و حكم پيشروى صائب است و مضامينش بهطور كلى تازه و بكر بود و كتاب شاه جهاننامهء او به سبك شاهنامه و در شرح احوال تيمور و تيموريان تا شاه جهان است ( برتلس 33 ، علاوهبر آن ، طالب و كليم را استادان رمانهاى پرماجراى كوتاه منظوم مىداند ) ؛
هامش
( 1 ) . ميرزا جلال الدين محمد اسير .
( 2 ) . چنانكه سابقا ( ص 225 ) اشاره شد فردوسى يوسف و زليخايى نداشته است و اثر منسوب به او در زمان طغانشاه انشا شده است .