چند داستان نسبتا كوتاه منجمله سىنامه را تأليف كرده است كه نظيرهء شرقى هروييد « 1 » 12 اثر اويد است . در آثارش همهجا با صنايع لفظى و معنوى مواجه هستيم . نوايى 13 او را پس از امير شاهى مذكور در بالا ( 857 ه ) بزرگترين استاد غزلسراى سدهء نهم هجرى مىداند .
عارفى هروى ( وفات : حوالى 853 ه ) در حالنامه به توصيف عشق نافرجام يك درويش به يك شاهزاده پرداخته ، درعينحال ، وضع آندو را بر وجه تمثيل به بازى گوى و چوگان ( كه غالبا منظومه را به آن اسم مىخوانند ) تشبيه مىكند كه شاهزاده سخت بدان علاقهمند است .
مخصوصا مناظرهء زمين و آسمان در مقدمهء آن بسيار زيباست . به عقيدهء جامى ، حالنامه بهترين مثنوى عارفى و نمايشگر محروميتهاى عشقى و ستمگرىهاى فزون از حد است 14 .
تضمينها ، پرگويىها و اغراقهاى اين مثنوى از لطفى كه به حكم تازگى مضمون خود دارد مىكاهد 14 الف . داستان تمثيلى حسن و دل ، كه اثرى از فتاحى ( با نام صحيح محمد يحيى بن سيبك نيشابورى ، وفات : 852 ه ) است ، علاوهبر زادگاه او در تركيه نيز سخت مورد توجه قرار گرفت و در واقع تلخيص كوتاهى از منظومهء مفصل تمثيلى دستور عشاق از سال 840 ه است .
اين كتاب يك رمان رمزى روانشناسى است كه ، ضمن نثرى ساده كه جاىبهجاى ابياتى در آن آمده ، با شخصيت دادن به هريك از اعضاى بدن و به صفات انسان ژرفترين مسائل عرفانى را مورد بحث قرار مىدهد و به درستى « فهرستى از تعبيرات عشقى شرقى » 15 است .
اثر ديگرش به نام شبستان خيال كه به سال 843 ه نگارش يافته از آن هم بيشتر مورد توجه قرار گرفت . چنانكه گفتى تصنع و تكلف كه در نظم و نثر اين كتاب به افراط گراييده معيار قدر و منزلت شاعر است . ذوق اين عصر چنين اقتضا مىكرد و كتاب منظوم تعبيرنامهء فتاحى نيز چون ديگر آثارش خراجگزار اين ذوق بوده است . لكن ، مؤلفات شاعر محدود به اينها نيست .
تذكرهها از كتابى نسبتا گمنام به نام كتاب اسرارى و خمارى نام مىبرند كه قاعدتا چيزى جز مناظرهء بين يك بنگى و يك مىخواره ( شبيه به كتابى كه بعدها فضولى به نام بنگ و باده نوشته ) با تضمينهايى از آثار شاعران بزرگ نبايد باشد . گرين شيلدس 16 ، علاوهبر اين ، از رسالهء تجنيسات نام مىبرد كه كاملا شاخص بيان مؤلف شبستان تواند بود . بنابر مآخذى كه در دست است ، اين شاعر معلوماتى وسيع و خطى خوش داشته است و چنانچه درويشى نگزيده و در انزواى كامل نزيسته بود ، شهرتى بس عظيمتر ، چنانكه درخور اوست ، يافته بود .
هامش
( 1 ) .Heroidesكه به آنEpistulaeو همچنينEpistulae Heriodumنيز مىگويند ( و به آلمانى به حكم عنوان اخير بهHeldenbriefeبيشتر معروف است ) . مرثيههايى بهصورت نامه از آثارOvidius Nasoاست . اويد بدان مباهى است كه با نوشتن اين اثر نوع ادبى جديدى آفريده است . ( با اين همه در اصالت اين اثر خلاف است ) نقل ازLexikon der Weltliteratur، ج 2 ، ذيل« Heldenbriefe ».