شهرت كتاب نيست . استشهاد مداوم عمومى به گلستان تا امروز هم نقل محافل و چاشنى مذاكرات جدى است .
چايكين 14 توجه خاصى به وزن اشعار بوستان دارد . بحر متقارب به هيچوجه منحصرا خاص حماسهء قهرمانى نيست : پندنامهء انوشيروان ، تأليف شريف 15 شاعر از سدهء پنج هجرى و مقدم بر آن ، كتاب آفريننامه ، از سال 336 ه . « 1 » ، مؤيد اين معنى است . نكتهء ديگرى كه در بوستان اثر شريف را به خاطر مىآورد اين است كه آن هم با بيانى ادبيانه از شخصيتهاى مهم داورى مىطلبد . بوستان از اينرو و نيز به علت اينكه هدف معينى را مطابق ذوق و فهم افراد تعقيب مىكند با كتابهاى اندرزى و اخلاقى سدهء ششم هجرى فرق دارد و به قابوسنامه بيشتر نزديك است .
بخش بزرگى از ابداعات سعدى در زمينهء تغزل است كه برخى از آن مديحه و پارهاى در عشقيات و عرفان است . قصايد و غزلياتش شامل چند مجموعه است كه ظاهرا بعدا تقسيمبندى شده است 16 . قصايد وى ، اعم از فارسى يا عربى ، - طبق اظهار دانشمندان عرب به ادوارد براون 17 قصايد عربى سعدى در سطحى بسيار متوسط است - و مرثيههايش ، با آن كه خالى از مديحه نيست ، به علت لحن اندرزى كه دارد با ستايشهاى پوچ معمولى متفاوت است . وى خود مىگويد كه بىنوايى به مداحىاش واداشته است . « 2 » از سوى ديگر ، چه بايد گفت دربارهء معلم اخلاقى كه از هلاكو خان ، دژخيم سلجوق شاه سلغورى ، يعنى همان كسى كه چند ماه پيش ممدوح او بوده ، تجليل مىكند ، بدون آنكه به خاطر بياورد كه پس از نهب و غارت وحشتناك بغداد ، طى مرثيهاى طولانى ، بر مرگ خليفه المستعصم باللّه ، كه او نيز به فرمان همين هلاكو خان به فجيعترين طرزى كشته شده بود ، اشك تحسر فروريخته است . « 3 » بعضى از قصايد سعدى خالى از اطناب و تكرار مكررات نيست .
براى غزليات سعدى ارزش فوق العادهاى قائلاند و اين توجه بالاخص در عصر حاضر از هر زمان ديگرى بيشتر است ، با اين همه مىخواهم مخصوصا اشاره كنم كه ارزش نوآورى وى ، از همان ابتدا ، به خوبى معلوم بوده است . شاعر بزرگ ، امير خسرو دهلوى ( وفات : 725
هامش
( 1 ) . - ص 210 .
( 2 ) . با وجود كوششى كه رفت شاهدى براى اين گفته پيدا نشد .
( 3 ) .آسمان را حق بود گر خون بگريد بر زمين * بر زوال ملك مستعصم امير المؤمنينالخ
ديوان شيخ اجل سعدى شيرازى ، به كوشش مظاهر مصفا ، كانون معرفت ، تهران ، ص 754 .
و نيز يك قصيدهء عربى .