آثار ديگرى از اين نوع پيش از اين نام برده شد . « 1 »
ادبيات محض
آثار زير را بايد در زمرهء ادبيات محض محسوب داشت :
الف ) كتاب سمك عيار ، تأليفى از صدقه بن ابو القاسم شيرازى « 2 » ( در تحرير 585 ه ) ، قديمترين رمان فارسى و مشحون از ماجراى شگفتانگيزى است كه شهسواران براى رسيدن به دختر فغفور چين با آن درگير شدهاند . اين سرگذشتها محتملا مآخذ رمانها و داستانهاى ديگرى هم بوده است .
ب ) مجموعههايى از حكايات در چارچوب عناوينى كلى : جوامع الحكايات و لوامع الروايات ( 2113 حكايت ! ) ، تأليف محمد عوفى ، مؤلف لباب الالباب ، از سال 618 ه . كتاب اخير اولين تذكره در تاريخ ادبيات است كه به دست مانده ؛ فرج بعد از شدت كه از روى سرمشق عربى ، تأليف محسن التنوخى ( وفات : 384 ه ) ، ابتدا توسط همان عوفى ، حوالى سال 620 ه ، و تقريبا چهل سال بعد به وسيلهء حسين وزيرى ( به گفتهء سعيد نفيسى 90 نام خانوادگى المؤيدى مربوط به اين شخص نيست ) تأليف شده است . « 3 »
ج ) مجموعهاى از تمثيلات يا حكايات اخلاقى ضمن يك چارچوب جامع : در رأس اين دسته از كتابها كليله و دمنه قرار دارد كه از ازمنهاى كه قدمت آن در وهم نيايد ، طى قرون متمادى ، يكى از پرارزشترين كتابهاى خاور و باختر بوده است . اين كتاب به نام حكايات بيدپاى هندى نيز معروف است . اصل و مبدأ اين اثر از نظر ما ترجمهء عربى آن است كه عبد اللّه بن مقفع ايرانى استاد عالىقدر نثر عربى ( مقتول تقريبا به سال 142 ه ) از فارسى ميانه به عمل آورده متنى كه خود ، به وسيلهء برزويه ، از اصل هندى برگردانده شده است . ( بيرونى خردهبين از اين ترجمه انتقاد كرده است ! ) 91 . ترجمهء ابن مقفع چندبار به فارسى برگردانده شده ، ولى ابو المعالى نصر اللّه ، محتملا متولد در شيراز ، به دستور بهرامشاه غزنوى ( 52 - 511 ه ) ، به ترجمهء جديدى از اين كتاب همت گماشت كه همهء ترجمههاى ديگر را تحت الشعاع قرار داد .
هامش
( 1 ) . - « ناصرخسرو » و « خيام » .
( 2 ) . گردآورندهء داستان ، فرامرز بن خداداد بن عبد اللّه است كه او روايتكنندهء داستانى است كه صدقه بن ابو القاسم شيرازى بيان كرده است . سمك عيار با مقدمه و تصحيح پرويز ناتل خانلرى ، ص چهار ، انتشارات دانشگاه تهران ، ش 838 .
( 3 ) . در نسخهء انگليسى چنين آمده است : . . . تأليف محسن التنوخى ( وفات : 384 ه ) ابتدا توسط همان عوفى حوالى 620 ه و تقريبا چهل سال بعد به وسيلهء حسين اسعد دهستانى مؤيدى تأليف شده است . ص 222 .