تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 335

مساهمون: يان ريپكا

ص٣٣٥

انقراض آن ديرى نگذشته بود ، به چرب‌زبانى نسبت به تركان غزنوى مىپردازد كه مطلقا اصل و نسبى عالى ندارند و انگيزه‌اش بىگمان ترس از استخفاف بيش‌ترى است . كيكاوس ، هرچند هنوز دست‌كم يك ملاك كوچك فئودال است ، دون شأن خود نمىداند كه پسرش بازرگانى پيشه كند ، زيرا از واقعيات زندگى به خوبى آگاه است . برخورد علايق و ملاحظات گوناگون در شخصيتى كه در گردباد حوادث به ناچار دستخوش دوگانگى گشته اصولا موجد راه‌حل‌هايى شگفت براى مسائل شده است ( كريمسكى 86 آن را اخلاقى سالوس و خودخواهانه مىخواند ) . مؤلف ، كه ريشه و تبارش در اعماق سنت‌هاى كهن و بومى فرورفته است ، فقط به خاطر يك نام نيك كوشاست كه مسلمانى واقعى جلوه كند . آن‌جا كه به دادگرى و غمخوارى زيردستان اندرز مىدهد ، مقاصدى صرفا خودپرستانه دارد . اين كتاب آينه‌اى است كه اوضاع اجتماعى دوران خود را به خوبى منعكس مىسازد ، چنان‌كه نظيرش در هيچ وقايع‌نامهء بومى يافت نمىشود ؛ يك « مجموعهء تمدن اسلامى در دوران پيش از مغول » 87 است و اين خود دليلى بر اين معنى است كه هنر داستان‌سرايى ، كه استادان نثر دوران ساسانى بدان ممتاز بودند ، در سدهء 5 / 11 شكوفا بود . خلاصه آن‌كه كتابى از هر لحاظ فوق العاده باارزش است . سياست‌نامه اثرى از وزير معروف سلجوقى ، نظام الملك ، از سال 484 ه است ؛ ولى ، تمامى آن از او نيست ، محمد مغربى دبير دربارى و يا كسى ديگر كه بعدها ، به سال 505 - 492 ه ، 88 به انتشار اين كتاب همت گماشته تكمله‌هاى بىشمار بدان افزوده است . اين كتاب از لحاظ سبك به ظرافت قابوس‌نامه نيست ، لكن در اهميت با آن برابر است و مانند آن نمايشگر ساختمان و نظريات جامعهء زمان خويش است . مجموعه‌اى است كه ، بنا به مشهور ، ملكشاه ( 85 - 455 ه ) نظام الملك را ، كمى پيش از سوء قصد حشاشيون به وى ( 10 رمضان 485 ه ) ، به نگارش آن واداشته تا از تجارب چندين سالهء سياست‌مدارى عالىقدر ، كه مدت كوتاهى پيش از آن بركنارش ساخته بود ، دربارهء طرز ادارهء يك كشور فئودال بهره‌مند گردد . ج ) چهارمقاله ، از سال 2 - 551 ه ، تأليف احمد بن عمر بن على كه معمولا به چهارمقالهء عروضى سمرقندى معروف است . كتابى است كه از لحاظ آشنايى با نهضت‌هاى ادبى آن زمان و دوران پيش از آن داراى اهميت اساسى است . البته نبايد از نظر دور داشت كه اين كتاب در قلمرو سلسلهء غوريان تأليف شده و از اين‌رو ، به پيروى از منويات آنان ، با هرچه وابسته به دشمنان ايشان و بالاخص غزنويان بوده 89 به مخالفت برخاسته است . همهء اين كتاب‌ها نمونه‌هاى باارزشى از نثرهايى با سبك و محتوياتى ساده است .