ترجمهء منظوم رودكى از دست رفته ، ولى ترجمهء نصر اللّه از سال 9 - 538 ه نيز ، كه به علت سادگى نسبى خود شاهكارى از نثر فارسى است ، باوجود آنكه صنايع ادبى گوناگونش كاملا مطابق سليقهء عصر خود بود ، از تصحيف مصون نماند . در دورانهاى بعدى ، كه نويسندگان در تصنع و تكلف ( كه به مرور زمان معمول شده بود ) بر يكديگر پيشى مىجستند ، حتى اين صنايع نيز كافى به نظر نمىرسيد و اين كيفيت طبعا نمىتوانست بر كتابى چنين محبوب و مورد توجه بىتأثير بماند . سبك شيواى ابو المعالى ظرافت خود را از دست داد . چنان بىپروا در اين متن دست بردند كه تصور صحيحى از صورت اصلى آن ، پيش از انتشار يك متن تا حدى انتقادى ، محال مىنمايد . در خلال اين احوال ، تحريرهاى جديدى از آن پديد آمد تا اينكه حسين واعظ كاشفى ( وفات : 910 ه ) با كتاب سراسر اطناب و ناهنجار خود به نام انوار سهيلى جوابگوى ذوق تكلفپسند دورهء تيمورى شد . اين كتاب را مدتها شيواترين نثر فارسى مىدانستند . « 1 » يك نظيرهء پرارزش كليله و دمنه مرزباننامهء اسپهبد مرزبان ابن رستم بن شهريار بن شروين است كه مقارن پاين سدهء دهم و آغاز سدهء يازدهم نگارش يافته و تأليف اصلى آن به گويش طبرى بوده است . آنچه از آن به دست ماند دو ترجمهء فارسى مستقل از يكديگر است :
1 ) مرزباننامهء سعد وراوينى آذربايجانى از سال 622 ه و 2 ) روضة العقول ، از پايان سدهء سيزده ، اثر وزير سلاجقهء رومى ، محمد بن غازى ملطيوى . هردو كتاب انشايى مصنوع و متكلف دارد .
به علاوه سندبادنامه ، كتاب هفت وزير « 2 » و نظيرهء آن بختيارنامه ، كتاب ده وزير « 3 » و ديگر طوطىنامه را نيز بايد نام برد 92 . همهء اينها مجموعهء داستانهايى در چارچوب يك انديشهء معين « اخلاقى » است كه روزگارى فوق العاده محبوب بوده است . بر خلاف اينها ، قصص چهار درويش ، با خيالبافىهاى زياد و صبغهء شديد رمانتيك عشقى آن ، متضمن هيچگونه ايدهء اخلاقى نيست . منشأ تمام اين كتابها ايران دورهء ساسانى و هندوستان است ؛ ولى ، البته ، تصرفات گوناگون و همهجانبهاى در متنهاى آنها شده است . تعداد زيادى از آنها ، دير يا زود ، تهذيب و به سبك عالىترى تحرير شد ، مانند طوطىنامه كه به وسيلهء ضياء الدين نخشبى ( 730 ه ) و ، در تدوين خلاصهاى ، به وسيلهء محمد قادرى ، در سدهء يازده هجرى نگارش يافت . بعضى ديگر را به سلك نظم كشيدند ، مانند سندبادنامه : الف ) به وسيلهء ازرقى شاعر ، پيش از سال 465 ه ، براساس نثر خواجه عميد الدين ابو الفوارس قناريزى 93 ( از سال 339 ه ) ، نه بر مبناى نثر
هامش
( 1 ) . - « نثر زيبا و نثرهاى مشابه آن در سدهء 7 - 13 ه » ، ص 495 .
( 2 ) . حكايت هفت وزير .
( 3 ) . قصهء ده وزير .