محمد الظهيرى الكاتب السمرقندى از سال 7 - 556 ه ؛ ب ) به وسيلهء يك شاعر ناشناخته ( 777 ه ) ، بختيارنامه ، تأليف متشاعرى به نام پناهى ، در دربار قرهقوينلو ( 851 ه ) كه هيچ نشان ديگرى از او در دست نيست ، و جز اينها .
مقامات محصولهاى صناعات بديعى وسيع و عالىترى است ( بروكلمان براى اين لغت به معناى « معركهگيرىهاى گدايان » « 1 » شواهدى از سدهء 3 / 9 آورده است ) و عبارت از نثرى مسجع ، آميخته با ابيات ، به معناى واقعى هنر براى هنر « 2 » و متضمن داستانهاى كوتاه پر از ماجراى معركهگيرهايى آواره و باقريحه است - آوارههايى كه بازپسين هنرپيشههاى كمارج كلاسيك بهشمارند 94 . مهمترين آثار در اين زمينه به زبان عربى است . هرچند كه بديع الزمان همدانى ( وفات : 398 ه ) را مبدع واقعى مقاماتى مىدانند ، كه نمونهء كامل اين سبك نگارش است و بعدها به وسيلهء حريرى ( وفات : 516 ه ) به اوج تكامل رسيد ؛ لكن ، از لحاظ زمانى ، تقدم از آن رقيب او ابو بكر خوارزمى ( وفات : 383 يا 393 ه ) است . قاضى حميد الدين ( وفات :
559 ه ) از اين دو نمايندهء اصلى به زبان فارسى تقليد مىكند ، و بر خلاق حريرى ، اصطلاحاتى كه به كار مىبرد چندان مهجور متصنع نيست . وى به همشهرىاش بديع الزمان نزديكتر است . سبكش نه از لحاظ سادگى به پاى كليله و دمنهء نصر اللّه مىرسد و نه از لحاظ شيوايى به پاى گلستان .
آثار منثور تاريخى
از كتابهاى منثور تاريخى اين دوره ، كه هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ سبك حائز اهميت است ، لااقل به ذكر چند عنوان مبادرت مىكنيم : تاريخ مسعودى ، از سال 451 ه ، مربوط به دوران سلطان مسعود كه تاريخ بيهقى ناميده مىشود و در حقيقت فقط يكسوم تاريخ سى جلدى غزنويان است كه به قلم ابو الفضل محمد بيهقى ( وفات : 470 ه ) و محتملا تحت عنوان تاريخ آل ناصر ( يعنى تاريخ سلسلهء ناصر الدين سبكتكين ، پدر سلطان محمود غزنوى ) نگارش يافته است . كتاب تاريخ بيهق ، از سال 563 ه ، تأليف ابو الحسن على بن زيد بيهقى معروف به ابن فندوق ( وفات : 565 ه ) را نبايد با اين كتاب اشتباه كرد . كتاب التوسل الى الترسل مجموعهاى از منشآت بهاء الدين محمد مؤيد البغدادى ( وفات بعد از 588 ه ) است . راحة الصدور و آية السرور ، ( از سال 599 ه ، متضمن تاريخ سلجوقيان ، تأليف نجم الدين ابو بكر محمد راوندى و در حقيقت
هامش
( 1 ) . در متن اصلى اصطلاحBettelsprache( زبان گدايان ) آمده .
( 2 ) .l'art pour l'art - art for art's sake