عطارى خود ، در صحبت اديبان و عارفان ، به تكميل آن مىپرداخت . باوجود آنكه پرورش وى تحت تأثير مذهب تشيع انجام يافته ، در آثار دوران كمالش نشانههايى از تسنن به چشم مىخورد و شايد هم دليل آن فقط تقيه بوده باشد ؛ « 1 » زيرا ، در پايان ، صريحا به تشيع اقرار مىكند . لكن ، چنانكه برمىآيد ، اين نظر كه ايذا و آزار عطار در اواخر عمر به وسيلهء متعصبان سنىمذهب ، كه خانهء اين پير سالخورده را تاراج كرده به قتلش تهديد كردند ، به واسطهء ايمان او به تشيع بوده كاملا مطابق با واقع نيست . دليل اصلى اين كينهتوزى بيشتر حملات شديد شاعر به روحانيان سنى به علت حرص و آز و رياكارى آنان و همچنين نفرت وى از تركان بود . ريتر ، كه من در اينجا از او ، هم از لحاظ نظرى كه نسبت به زندگىنامهء عطار دارد و هم از جهات ديگر ، پيروى مىكنم ، بالاخره از نظر پشيين خود مبنى بر اينكه عطار به مكه گريخته و به سال 589 ه در آنجا درگذشته است عدول كرده بهجاى آن دوباره همان روايتى را كه به تصديق خودش افسانهمانند و مورد ترديد است مىپذيرد - روايتى كه بنابر آن شاعر « هنگام هجوم مغولان به ايران ، به سال 627 تا 632 ه و احتمالا 617 ه ، هنگام تسخير زادگاهش نيشابور ، به دست سپاهيان چنگيز خان » كشته شده است 67 .
هرچند كه شمارهء مبالغهآميز مؤلفات عطار كه در روايات آمده قابل قبول نيست ، باز هم آنچه مطمئنا از اوست آنچنان زياد است كه نقايص صورى و لسانى اين آثار را توجيه مىكند .
از 63 اثرى كه به او نسبت داده مىشود فقط اصالت دوازده اثر ( منجمله سه كتاب از دست رفته ) محرز است كه همين تعداد خود شامل 45000 بيت و يك كتاب منثور است 68 . رغبت بيش از حد عطار را به نويسندگى معاصرانش هم نكوهش كرده بودند و اصولا همين مسئله هم باعث شده كه شناسايى كامل آثارش ، جز در مورد مهمترين آنها ، ميسر نباشد . صرفنظر از اين كيفيت ، عطار اصولا براى داستانسرايى آفريده شده بود ، چنانكه خسرونامه ( خسرو و گل ) 69 ، كه يك داستان عشقى صرفا دنيوى از دوران جوانى اوست ، و نيز فن تركيب مثنوىهاى ديگرش گواهى بر اين مدعاست . عطار در اين داستان مقدار معتنابهى افسانه و حكايت گنجانيده و گنجينهاى واقعى براى تحقيق در ادبيات عاميانهء تطبيقى و مطالعهء تاريخ حكايات موجود فراهم آورده است . عطار در داستانسرايى ، به مراتب ، چيرهدستتر از سنايى است .
« در آثار عطار مىتوان يك سير تكاملى درونى را به وضوح مشاهده كرد كه در مورد شاعران شرقى امرى نادر است . » چنانچه خسرونامه را ، كه از دوران جوانى او و از ديگر آثارش سخت
هامش
( 1 ) . - ص 129 .