متبحّر ، فكر يك گفتوشنود دوجانبهء بدون تكلف روح با خدا بهصورت يك تكگفتار - كه همان مناجات باشد - را مديون مرشد خود ، ابو الحسن خرقانى ( وفات : 425 ه ) 38 ، است كه مردى ساده و عامى بود و از ميان توده برخاسته بود . شيوهء انصارى عبارت از اين است كه به ملاحظات نظرى كه جدا از يكديگر در مواعظ مىآيد ، به وسيلهء تضمين مداوم تمثيلها و تراجم احوال اوليا ، روح ببخشد . گفتارش ، در حقيقت ، نثرى است كه ، متناوبا و على الاقتضا ، جاى خود را به نظم مىدهد ، چنانكه بالاخص در منازل السائرين دروغين « 1 » ( مقصود كتاب فارسى منازل السائرين است كه غير از كتاب عربيى به همين نام و از همين مؤلف ولى با محتواى ديگرى است ) اينطور است . برتلس 39 اين نثر را نخستين جوانهء داستان اندرزى عرفانى دورانهاى بعدى مىداند كه سنايى آن را آغاز كرده است . « 2 » انصارى خود مبنا را بر جملات خطابى نهاد كه معمولا مسجع بود تا اجتماعات صوفيان را ، سريعا و عميقا و بهطور مداوم ، متأثر سازد . اين مؤلف متأسفانه تا مدت كمى پيش كمتر محل اعتنا بود و همان كسانى كه وى راهشان را هموار ساخته بود ، ناخواسته ، ياد او را تضعيف مىكردند . جاى بسى خوشوقتى است كه از ترجمهء طبقات صوفيه ، كه انصارى از اصل عربى عبد الرّحمن سلمى ( وفات : 412 ه ) به گويش كهن هراتى به عمل آورده ، حداقل يك دستنويس بهجاى مانده است 40 . نفحات الانس جامى ( سال 881 ه ) در حقيقت برگرداندهء اين كتاب به زبان ادبى است كه البته به مطالبش هم افزوده شده است . به مناسبت ذكرى كه از جامى به ميان آمد ، مىخواهيم اشاره كنيم - و البته دلايلى نيز در دست داريم - كه انصارى ، با تأليف رمان عرفانى و آموزندهء انيس المريدين و شمس المجالس ، نخستين كسى است كه سرگذشت يوسف و زليخا را به نثر فارسى تدوين كرده است ( لوى 41 در عين اذعان به قدمت اين متن ، انتساب آن را به انصارى مورد ترديد مىداند ) . در پايان ، فقط مىخواهيم اضافه كنيم كه انصارى ، كه حنبلىمذهب مقيدى بود ، علاوهبر اين ، آثارى نيز به زبان عربى دارد .
افضل الدين محمد ، اهل مرق ، از توابع كاشان ، معروف به باباافضل ( به گفتهء سعيد نفيسى 42 متولد 582 يا 592 ه ، وفات : 654 يا 664 ه ) و ، به زعم بعضى ، خواهرزادهء خواجه نصير الدين طوسى ( ر . ص 496 ) است . او نيز به سرودن ابيات نغز و بلند و رباعيات پرمغز ممتاز و مؤلف رسالات عربى چندى با مضامين كلامى و فلسفى است . وى ، علاوهبر اين ، مترجم عالىقدر
هامش
( 1 ) . مؤلف اصطلاحPseudo - Manazilu'ssa irinبه كار برده .
( 2 ) . در ص 240 نظر ديگرى در اينباره ذكر شده است .