اين مرز هم فراتر رفته بشر را از تجسمى از خدا مىپنداشت و براى او الوهيتى قائل بود .
هرچند كه خود ادعاى خدايى نداشت ، متشرعان گفتار « انا الحق » 10 او را چنين تعبير كردند و اين منادى پرشور را ، به فجيعترين وضعى ، به ديار نيستى فرستادند ( به سال 309 ه ) . در دورانهاى بعدى و در تحولاتى كه طى آن رخ مىدهد ، صوفيان دربارهء حلاج چنان غلو مىكنند كه وى را تا مقام الوهيت بالا مىبرند و ورد « انا الحق » به حدى تكرار مىشود و بر سر زبانها مىافتد كه در مورد هيچ سخن ديگرى سابقه نداشته است . درعينحال ، سعى فراوان شده است كه تصوف را با اصول عقايد رسمى وفق دهند ، و بيش از هركس ديگر ، محمد غزالى ( وفات : 505 ه ) در اين راه توفيق يافت . تسنن به تعاليم وى تمسك جسته و غزالى ، تا به امروز هم ، مقتداى پيروان اين مذهب است . تصوف ، در نتيجهء نفوذ تصورات و اصطلاحات مأخوذ از كتاب علم الربوبيهء افلوطين ، كه در اسلام به غلط به ارسطو نسبت داده مىشود ، و قول افلاطون در باب اصالت مثل و اعتباريت وجود عالم شهادت و گفتهء افلوطين در باب صادر اول ، به انحاى مختلف ، از كلام رسمى دور مىشود . در سدهء هفتم هجرى ، با برآمدن شاعر تازى ، ابن فريد ، از مردم قاهره ( وفات : 632 ه ) ، و شاعر ايرانى ، جلال الدين رومى معروف « 1 » و دانشمند عرب اسپانيايى ، ابن عربى ، از مردم مرسيه ( وفات : 638 ه / 1240 م ) ، صورتى از تصوف كه قائل به وحدت وجود است به اوج خود مىرسد . مذهب « وحدت وجودى » ابن عربى ، كه غير از اعتقاد به همه خدايى و اساس آن بيشتر به تعبير لوى ماسينيون بر « وحدت تقرر ظهورى » « 2 » است ، « در تاريخ تصوف نظرى نقطهء گشتى بهشمار است » 11 .
چنانكه در مقدمهء اين گفتار آمد ، منشأ تصوف و سير تكاملى آن هنوز مبهم و حتى كاملا تاريك است و دانشمندان در اينباره اتفاق نظر ندارند . بعضى از آنان نظريات پيشين خود را تغيير مىدهند - تغيير كه البته سرسرى نبوده ، بلكه مبتنى بر ارزشيابىهاى نوين و منابع تازه است . ناگفته نماند كه منابع و مآخذ بسيار زيادى وجود دارد كه هنوز منتشر نشده است . نظر فون كرمر و گولد تسيهر 12 ، مبنى بر اينكه تصوف ، در بدايت امر ، چيزى جز زهد و پارسايى نبوده بعدا بحثهاى نظرى در زمينهء حكمت الهى به دنبال داشته ، قبول عامه يافته است . من نمىتوانم در اينجا خود را در پيچوخمهاى احتمالات گوناگونى كه دانشمندان مىدهند
هامش
( 1 ) . - ص 331 .
( 2 ) .le monisme existentiel