از ميان طبقات پايين و مخصوصا پيشهوران برمىگزيدند . سال وفاتش را معمولا 600 ه / 1203 م مىدانند ؛ ولى ، به عقيدهء برتلس 46 ، دلايلى در دست است كه بنابرآن مىتوان وفاتش را مقارن سال 1211 م دانست . تاريخ دقيق آن را مديون السكرزاده « 1 » 47 هستيم كه سنگ قبر كهنهاى را با تاريخ 4 رمضان 605 ( 12 مارس 1209 ) ، در محل اصلى خود كشف كرد . آرامگاه نظامى ، كه اينك از طرف مقامات شوروى تعمير شده ، طى قرون متمادى ، چون مرقد يك قديس زيارتگاه مردم بود .
داستانهاى نظامى مركب از پنج منظومهء مجزا از يكديگر است كه فقط نسلهاى بعدى آن را بهصورت مجموعهاى در يك جلد ، به نام خمسه ، گرد آوردهاند . هر داستان وزنى خاص خود دارد . نظامى با سرودن نخستين اثر خود ، مخزن الاسرار ، در سال 569 ه ، منظومهاى اخلاقى - فلسفى از نوع حديقهء سنايى « 2 » به وجود آورده كه شامل ابداعات شعرى معتنابهى است . نظامى از تأملات ، تمثيلات ، كنايات و همهء صناعات ادبى سود مىجويد تا از اين موضوع ساده منظومهاى كامل و خالى از نقص بسازد . شاعر ، ديرزمانى ، در اين زهد و انزوا باقى نمانده ، زيرا در زندگىاش اتفاقى رخ داد كه منشأ تحولى عظيم گشت . عشق حقيقى را درك كرد ، از حلاوتش برخوردار شد ، و پس از اندك زمانى ، تلخى و رنج آن را نيز چشيد . امير دربند ، به نشانهء ابراز عنايت ، كنيزكى قپچاقى ، به نام آفاق ، برايش فرستاد . نظامى چنان به او مفتون گشت كه به عقد خويشش درآورد . پنج شش سالى بيش از زندگى سعادتمند آنان نگذشته بود كه آفاق درگذشت و پسركى ظريف ، به نام محمد ، از خود بهجاى گذاشت كه شاعر ، از آن پس ، در همهء داستانها ، با لحنى شورانگيز روى سخن با او دارد . غمخوارى از اين پسربچه او را دگربار به زناشويى واداشت كه مرگ همسر بر آن نيز قلم بطلان كشيد . سومين ازدواجش هم سرنوشتى جز اين نداشت . از اين دو همسر نيز در اشعارش ياد مىكند . داستان دومش خسرو و شيرين ، كه به سال 577 ه نگارش يافته ، بيان سعادت و ناكامى يك زن جوان است كه كسى جز آفاق نيست و در اينجا شيرين نام گرفته ( به عقيدهء برتلس اين نام ، در حقيقت ، كلمهء تركى
هامش
- نظامى به تصوف و ايراد افكار صوفيانه از اشعار او لايح است ( صفا ، تاريخ ادبيات در ايران ، ابن سينا ، جلد دوم ، ص 800 ، چاپ چهارم ، 1347 ) . و نيز ( - ديوان قصايد غزليات نظامى گنجوى ، به كوشش سعيد نفيسى ، كتابفروشى فروغى ، تهران ، آبان 1338 ، ص 20 و بعد و نيز بستان السياحة ، حاج زين العابدين تمكين شيروانى ، تهران ، 1315 قمرى ، ص 481 و جز آنها .
( 1 ) .Alesker - zade( على عسكرزاده ؟ ) .
( 2 ) . - ص 326 .