باشد و شايد همين معنى در موارد ديگرى نيز صادق آيد . منتها ، نبايد از نظر دور داشت كه نظامى بر همهء اينها مهر قريحهء متفرد خود را مىزند .
ديوان غزليات نظامى گويا شامل بيست هزار بيت بوده كه همهء آن ، جز چند غزل و قصيده ، از ميان رفته است . چنانكه برمىآيد ، در اين روايت ، از لحاظ شمارهء اشعار ، سخت مبالغه شده است ؛ ولى ، همين بقية البقاياى معدود نيز نمايشگر غزلسرايى استاد است كه به فاصلهء كوتاهى پيش از سعدى مىزيسته . اين تغزلات سراسر آكنده از احساسات است و بر اثر شكاف بزرگ موجود ميان « تو » و « من » ، بهطور مداوم ، حالت هيجان در آنها حكمفرماست . شكى نيست كه استاد در سراسر زندگى با اين اشعار مشغول بوده است . چنانچه هوتسما 53 نيز مدارك و اسنادى را كه ما امروز در اختيار داريم در دست مىداشت ، بىشك بر همين نظر مىبود .
تعداد مقلدان نظامى در ايران و قلمرو نفوذ فرهنگ ايران ، يعنى تركيه و آسياى مركزى و هندوستان ، از حد فزون است . اينان ، از لحاظ صورت و انتخاب مضامين و پروراندن همان موضوعات نظامى يا مشابه آن ، از او اقتفا كرده حتى رغبتى تام دارند كه عدد پنج را نيز از او تقليد كنند . امير خسرو « 1 » از لحاظ زمان ، بر ديگران تقدم دارد و همچنين حائز مقام برجستهاى است و خود نسلهاى بعدى را متأثر ساخته است . چنانكه وحيد دستگردى 54 مكرر اشاره مىكند ، ليلى و مجنون مكتبى شيرازى 54 الف ، داستان ممتازى كه به سال 895 ه تأليف يافته ، از لحاظ كيفيت اشعار بيش از ديگران به سرمشق نزديك است . اثرى است كه شاعر با گنجاندن اشعار تغزلى در آن حتى تأثيرات تازهاى به وجود آورده و بعدها فضولى « 2 » در پروراندن همين موضوع به زبان آذربايجانى ، كه ضمن آن هنر شاعرى آذربايجان را به اوج رفعت رسانده ، از اين لحاظ از او تقليد كرده است . در صورتىكه مكتبى واقعا منظومهاى هم نظير هفتپيكر ساخته باشد ، مايهء بسى تأسف است كه اين اثر از دست رفته ، مخصوصا چنانچه از لحاظ هنرى همطراز ليلى و مجنون بوده باشد . ستايش عظيمى كه از نظامى به عمل مىآيد در مينياتورها ، و بهطور كلى ، در ريزهكارىهاى هنرى نيز منعكس است كه قسمت اعظم طرح اصلى خود را از خمسه اقتباس مىكنند .
مكتب اصفهان ( جمال الدين ، كمال الدين اسماعيل )
جمال الدين محمد بن عبد الرزاق اصفهانى ( وفات : 588 ه ) ، كه پيشهء زرگرى داشته و يا لااقل
هامش
( 1 ) . - ص 361 .
( 2 ) . - ص 421 .