مىكند كه بىگمان سعايتكنندگان به گوش اميرش رسانده بودند . شاعر در زندان به اندرونيكوس كومنهنوس « 1 » ، كه بعدها قيصر بيزانس شد ، متوسل مىگردد . وى كه در آن اوان ( 4 - 1173 ) در دربار شيروان ميهمان بود 38 الف حمايت طبقهء برزگر را به عهده گرفته بود . بعيد نيست كه رهايى خاقانى پس از هفت ماه از زندان بر اثر شفاعت ميهمان بوده باشد . شاعر ، سرانجام ، به سال 570 ه ، رخصت سفر دوم حج را دريافت مىكند . اين زيارت با اشكالاتى همراه بود و وى مخصوصا از دغدغهء خاطرى كه براى خانوادهاش داشت رنج مىبرد .
خرابههاى تيسفون الهامبخش خاقانى در سرودن يكى از معروفترين قصايد ادبيات فارسى گشت . كوشش مداوم وى ، براى فرار از محيط دربار شيروان ، پيوسته فزونى مىگرفت ، بىآن كه هيچيك از آرزوهايش برآورده شود . هرچند اخستان را به دو رغبتى نبود ؛ ولى ، از اينكه او را از دست بدهد نيز هراسان بود . خاقانى را دگربار دل هواى خراسان مىكند كه اينك قلمرو قدرت خوارزمشاه يعنى همان كسى كه شاعر پس از مرگ وطواط ( 573 ه ) شايق به تقربش بود . به سال 580 ه به تبريز رهسپار مىشود و يا مىگريزد ، ولى از آنجا فراتر نمىرود . در اين شهر رحل اقامت مىافكند و چون يك شيخ صوفى روزگار مىبرد . در يك رديف شكواييهها ، در سوك درگذشت همسرش كه ساكن شيروان بود مىنالد ، و محتملا ، به سال 595 ه 39 ، خرقه تهى مىكند . از مادهء تاريخى كه در قصيدهء مداين نهفته است و از امارات ديگر اين قصيده چنين استنباط مىشود كه خاقانى در نخستين سفر حج خود 36 ساله بوده و اين قصيده تقريبا شش سال بعد سروده شده است . اكنون ، ديگر ، سال تولد او را با قاطعيت 515 ه مىدانند ( اظهارنظر پروفسور ويلچوسكى طى نامهء مورخ 22 / 7 / 1959 ) . كليهء كوششها و همهء تغييرات ناگهانى كه در زندگانى خاقانى ايجاد مىشود بازتابى فراوان و گويا در قصايدش به جاى مىگذارد . در هيچ موقعيتى از فرستادن اين قصيدهها براى حكمرانان و اطرافيان آنان ، چه در ديار خود و چه در آن سوى مرزها ، غفلت نمىورزد تا ، بدين ترتيب ، وسيلهء معاش خود را فراهم كند . پژوهندهء ترك ، احمد آتش ، خدمتى شايسته انجام داده و براساس نكاتى كه از ديوان استخراج كرده زندگىنامهء شاعر را بر پايهاى كه تنها مبناى صحيح است استوار ساخته است . اشتباهات و مطالب افسانهمانندى كه تاكنون پيوسته ضمن روايات تكرار مىشد ، اينك ،
هامش
( 1 ) .Andronikos Komnenosاز دودمانKomnenها ، امپراتوران بيزانسى ، از مردم آسياى صغير كه از 59 - 10 و 1081 تا 1185 در قسطنطنيه و از 1204 تا 1462 در ترابوزان سلطنت كردند . اندرونيكوس در 1120 متولد شد و از 1183 تا 1185 سلطنت كرد .