اشتغال داشت ) به سال 545 ه درگذشت ، به فكر گوشهنشينى و اعراض از جهان افتاد ؛ بعدها نيز گاهى بدين صرافت مىافتاد ، لكن هيچگاه بدان تحقق نبخشيد . كوشش خاقانى براى راه يافتن به دربار سنجر به ناكامى انجاميد . هنوز از رى فراتر نرفته بود كه دولت معظم سلجوقى به دست غزها ( اغزها ) در آتش نابودى سوخت و همهء اميدهاى وى را نقش بر آب ساخت . در راه زيارت اعتاب متبركهء اسلام ( 2 - 551 ه ) ، گاهى چند در اصفهان و بغداد رحل اقامت افكند ، لكن آن هم سودى نبخشيد و وضع به همان منوال باقى ماند . در راه بازگشت ، رفتارى كه در اصفهان با او شد بسى ناخوشايند بود ، هجويهاى كه مجير بيلقانى با بدسگالى به نام او منتشر كرده بود تمامى شهر را خشمناك ساخته بر ضد او برانگيخته بود . شهر خاقانى به داشتن زخم زبان در هجويه ، براى اصفهانيان ، كه آماجگاه اين شعر بودند ، شكى بهجاى نگذارده بود « 1 » كه سراينده اوست . خاقانى سعى كرد با قصيدههاى مفصل از آنان دلجويى كند و پرده از اين فريب بردارد . « 2 » مهمترين ثمرهء اين سفر زيارتى تحفة العراقين است - اثرى كه نسبتا ساده نوشته شده و بدين جهت براى طبقات بيشترى از مردم قابل فهم است . اين اثر ، درعينحال ، نخستين سفرنامهء فارسى به شيوهء مثنوى است . فقط پس از آنكه ابو العلا به سال 554 ه رخت از جهان بربست عامل اصلى كليهء موانع موجود در راه رسيدن خاقانى به مقامى كه در دربار شيروان مشتاق آن بود از ميان رفت ؛ ولى ، اين شادكامى فقط تا درگذشت منوچهر « 3 » پاييد ، زيرا پسر و جانشين او ، اخستان ، نسبت به خاقانى نظر مساعدى نداشت و چندانكه شاعر در ستايشش كوشيد مساعىاش بيهوده ماند . امير به وى مظنون شد كه دست به كار ايجاد بلوايى است و به زندانش افكند تا درصدد يافتن پناهگاهى در جاى ديگر برنيايد . بولدريف 38 علت اصلى اين بازداشت را روشنفكرى وى دانسته به ترجمهء يك بيتش : « هرچند كه خشم و رنج را بر روى دندانههايمان تحمل كرديم ، بدان كه دربارهاى ستمكاران نيز خاك خواهد شد » « 4 » استشهاد
هامش
( 1 ) . - ص 293 .
( 2 ) . و آن قصيده از قصايد غراء اوست كه بدين بيت آغاز مىشود :جبهت جوز است يا لقاى صفاهان * نكهت حور است يا صفاى صفاهاننقل از تاريخ ادبيات ، دكتر صفا ، جلد دوم ، ص 135 چاپ سوم 1339
( 3 ) . در متن آلمانى ( و همچنين انگليسى ) منوچهرى قيد شده كه ظاهرا اشتباه چاپى است .
( 4 ) . اين ترجمهء تحت اللفظ عبارتى است كه در اصل آمده ، با وجود كوششى كه شد بيتى كه كاملا مطابق اين ترجمه باشد به دست نيامد . محتملا مقصود از آن ابياتى است كه در قصيدهء معروف« هان اى دل عبرتبين »آمده است ، قصيدهاى كه پس از اين نيز بدان اشاره شده .