جريان زندگى و فعاليت خود در آنجا سخنى به ميان نمىآورد . سرانجام ، ميان سالهاى 70 - 465 ه 10 در همانجا ، يعنى يمگان ، درگذشت و مقبرهاش ، تا به امروز ، در ميان سنىهاى متعصبى كه خود را از سادات ، و درعينحال ، از اعقاب ناصرخسرو مىدانند برجاست .
ايوانف فهرستى از ميراث ادبى واقعى ناصرخسرو را ، به انضمام آثارى كه به صحيح يا غلط منسوب بدوست ، به ترتيب تاريخ تأليف ، تنظيم كرده 11 كه از ذكر آن بايد چشم بپوشم ، خاصه كه من فقط به مهمترين آثار مىتوانم پرداخت . ولى ، بههرحال ، بايد به نكتهء اصلى نوشتههاى فلسفى و تبليغاتى ناصرخسرو اشاره شود . از نظر براون هم ، كه در علم الاديان تبحر دارد ، دور نمانده بود كه اثرى چون زاد المسافرين تقريبا شامل هيچگونه اشارهاى به مذهب اسماعيلى نيست و تقريبا در تمام آثارش وضع به همين منوال است . پس از آنكه نخستين چاپ كتاب گشايش و رهايش ناصرخسرو از روى يك نسخهء منحصربهفرد آن توسط سعيد نفيسى منتشر شد ، توضيحى براى اين مطلب به دست آمد : چنانكه نسخهنويس خود اعتراف مىكند ، « مطالب خلاف حقيقت » ، يعنى معتقدات اسماعيلى ، از آن حذف شده است . بىشك ، كليد قضاوت صحيح دربارهء غالب تحريرهايى كه از نوشتههاى ناصرخسرو به دست مانده در همين جا نهفته است : كتابها را از نو انشا كرده و صبغهء اصلى آنها را ، كه اسماعيلى بوده ، از ميان بردهاند .
البته ، محصول ادبى مسافرت هفتسالهء ناصرخسرو در باختر ايران نيز از اين تطاول مصون نمانده ؛ ولى ، با اين همه ، توصيف اين مسافرت ( سفرنامه ) تصويرى فوق العاده باارزش از فرهنگ آن زمان در كرانههاى نيل و آسياى مقدم به دست مىدهد . اين شك كه آيا وفور عقايد و نظريات تسنن در اين كتاب محتملا دليل بر آن نيست كه ناصرخسرو ديگرى مؤلف آن بوده ، بر اثر تحقيقاتى كه به عمل آمده ، حتى پيش از انتشار كتاب گشايش و رهايش بر طرف گشته و به اين پرسش كه آيا متن بهجاى مانده تحريرى بعدى و بيگانه نيست 12 ، امروز ، پاسخ مثبت داده مىشود .
ميان كتابهاى نظرى ( كه در زمينهء فلسفه و دين و علوم طبيعى همگى از مسائل تقريبا يكسانى بحث مىكنند ) زاد المسافرين ( 453 ه ) و وجه دين دو اثر برجسته ، و مخصوصا ، از اين لحاظ بسيار پرارزش است كه دو متن فلسفى منثور است - متونى كه بهطور كلى در دورانهاى متقدم در فارسى فوق العاده نادر است . سمنف 13 چنين اظهار نظر مىكند كه « مذهب اصالت عقل ( راسيوناليسم ) مؤلف در كسوت يك رسالهء فلسفى - جدلى ريخته شده كه
تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 271
مساهمون: يان ريپكا
ص٢٧١