باارزش را به درستى خواند و به نكاتش پى برد . فقط با به كار بردن روشهاى جديد كه در آن شرايط اجتماعى و اقتصادى مورد توجه قرار مىگيرد روشن مىشود كه گذشتگان ، هنگامى كه شاهنامه را يك كتاب تاريخ قلمداد مىكردند ، چه حقيقت پرمغزى را ندانسته بيان مىكردند .
طبيعى است كه ، با وجود تسلسل زمانى رويدادها و با وجود انديشهء واحدى كه بر سراسر كتاب حكمفرماست ، بخشهاى آن نمىتواند مانند يك رمان با يكديگر وابستگى كامل داشته باشد ؛ از آنرو كه شاهنامه ، در حقيقت ، « سلسلهء عظيمى از وقايع مستقل است كه به ترتيب تاريخ وقوع مرتب گشته است . » وابستگى ظاهرى اين وقايع همواره به وسيلهء عباراتى در آغاز و پايان مطلب و هنگام تغيير آن و نيز با آوردن توصيفات شاعرانهء ثابت و به كار بردن مبالغات و تعبيرات كهنه حفظ مىشود كه همگى ميراثى از سنت ادبى يك شيوهء داستانسرايى است كه مدتها پيش از آن پرورش و تكامل يافته بود 53 . ولى ، دقايق ديگرى نيز هست كه به اين انبوه عظيم شعر يگانگى مىبخشد و آن عبارت از سه انديشهء اصلى از معنويات ايران باستان است : پيكار ميان نيكى و بدى و پيروزى نهايى نيكى . اين معنى ، كه در ثنويت مذهبى اورمزد - اهريمن نيز تجلى كرده و از همان اول نتيجهء جنگ بسيار كهن ميان ايران و توران را ( كه منشأ آن ، چنانكه پيداست ، مبارزهء بين برزگر ساكن در مزرعه و شبان چادرنشين است ) تعيين مىكند ، چون رشتهاى در قسمت اعظم حماسه امتداد دارد . ديگر ضرورت حتمى يك وارث قانونى است ، زيرا تنها به وسيلهء اين وراثت قانونى است كه شاه « فر » ( به معناى فروغ ايزدى ) را به دست مىآورد ( شاه نيك جزئى از ايمان ملت است ! ) 54 و ، بالاخره ، برداشت صرفا فئودالى كه تيولدار از مفاهيم شرف ، وفادراى و وظيفهشناسى مطلق نسبت به مخدوم دارد . البته ، اين همه مانع از آن نيست كه قهرمان ، گاهى ، به مناسبتى ، تحت تأثير يك خشم شديد و آنى ، در برابر فرمانرواى خود گردن برافراشته و حتى با وى به عناد پردازد . لزوم معاملهء به مثل و انتقام انگيزهء اصلى كليهء ماجراهاى جنگى است كه سراسر شاهنامه آكنده از آن است ، ولى بايد افزود كه ، همانطور كه در دوران اساطيرى كينخواهى رهبر ماجراهاست ، در روزگار ساسانيان ، دادگرى بر ديگر مسائل مقدم است .
به اقتضاى خصوصيتى كه حماسهء قهرمانى دارد ، بخش عمدهء آن را جنگها و نبردها اشغال مىكند و همين گوناگونى توصيف صحنههاست كه ضمن آن فردوسى استادى خود را به منصهء ظهور مىرساند . قهرمانان اساطيرى از نيروهاى فوق انسانى برخوردارند ( رستم كه پهلوان اصلى است به قد و قامت غولى را ماند ) و ديگر از حد طبيعى برترند . مبارزات غالبا بهصورت
تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 232
مساهمون: يان ريپكا
ص٢٣٢