بررسىها و قياسهاى كمابيش اطمينانبخشى كه به عمل آمده تولد فردوسى ميان سالهاى 4 - 320 ه / 6 - 932 م بوده و رسما ( بنا به گفتهء نولدكه ) 40 در سال 934 م قرار داده شده ، هرچند كه سالهاى 326 ه / 8 - 937 م و 329 ه / 41 - 940 م يا 331 ه / 43 - 942 م نيز گاهى ذكر مىشود . از لحاظ نسب و مرام اجتماعى ، در زادگاه خود ، يك نجيبزادهء كوچك شهرستانى ( دهقان ) و خيلى تنگدست بوده ( چنانكه از يك بخشودگى مالياتى شاد است ) .
مسلما ، از اوان جوانى به شعر و ادب و محتملا به حماسه پرداخت ، ولى به تأليف اثر خود هنگامى همت گماشت كه مردى كامل بود . مأخذ او تدوينى است كه ابو منصور از روايات داستانى ايران به عمل آورده بود « 1 » و ، درعينحال ، چنانكه عثمانف ثابت مىكند 41 ، از منابع فراوان شمار ديگرى هم سود جست و بىشك روايات شفاهى 42 را نيز به حد وفور در كتاب خود جاى داده است . او و دقيقى هيچيك به فارسى ميانه آشنايى زيادى نداشتند . فردوسى محتملا در سال 365 ه / 6 - 975 م ، يعنى پيش از درگذشت سلف خود ، آغاز به كار كرد و در كنف حمايت مادى و معنوى بزرگان و دوستان ، چند ده سال ، - غالبا در زادگاهش - براى به وجود آوردن شاهكار خود رنج برد .
فردوسى ، بنا به مشهور ، سفرى به بغداد كرده است تا نخستين تحرير شاهنامه را كه به سال 384 ه / 5 - 994 م پايان يافته بود به بهاء الدوله ديلمى ، كه مظهريك قدرت بزرگ ايرانى بود ، تقديم دارد ؛ ولى ، گويند از اين اقدام نتيجهء منتظر را نگرفته است - و اين معنى واقعا از مندرجات خود شاهنامه استنباط مىشود - لكن ، البته ، نمىتوان دريافت كه در آن هنگام كتابش شامل كدام بخشها بوده است . چنانچه اين مسافرت را فقط از مندرجات يوسف و زليخا كه به غلط دومين حماسهء او قلمداد مىشود قياس كنيم ، در آن صورت ، فقط فرضيهاى است كه صحتش سخت مورد ترديد است . آنچه به تحقيق مردود است روايتى است كه بنابر آن فردوسى در خان لنجان ( از توابع اصفهان ) اقامت گزيده و نسخهء دوم شاهنامه را ، كه به سال 389 / 9 - 998 تدوين كرده ، به امير فئودال آنجا ، حكيم احمد بن محمد بن ابى بكر ، ارائه داده است . دليل ترديد در صحت اين مطلب نيز بسيار ساده و اين است كه اين مسافرت از يادداشتى استنباط شده كه در يك نسخهء شاهنامه ، پس از تحرير ، توسط كس ديگرى نوشته شده و بعدا غلط خوانده شده است 43 .
در اين هنگام ، سلطنت سامانيان ، كه شاهنامه به اقتضاى گرايش روحى آنان نگارش
هامش
( 1 ) . - ص 221 .