قابل انكار نيست كه سهم سلسلههاى باخترى ، مانند علويان و آل زيار و آل بويه ، با همهء سوابق پرجنبوجوش سياسى خود ، روىهمرفته ، در ترويج ادبيات از همه ناچيزتر است 12 . شمس المعالى قابوس بن وشمگير از آل زيار ( 403 - 366 ه ) اميرى تندخو و خشن ، ولى در ادبيات تازى متبحر بود . شاعرانى كه به گويش طبرى سرايندگى مىكردند و ما از نامهايشان آگاهى داريم به دور او گرد آمده بودند . پارهاى از آنان به زبان ادبى متداول نيز شعر مىسرودند . ابو القاسم زياد بن محمد قمرى جرجانى و ابو بكر محمد بن على خسروى سرخسى ( وفات پيش از 393 ه ) از آن جملهاند و نيز در دربار آل زيار بود كه منوچهرى ( وفات 432 ه ) سرايندگى آغاز كرد .
دربارهاى آل بويه ( 447 - 333 ه ) به ظاهر مايهء شگفتى است . اينان يك سلسلهء ايرانى از مردم ديلم بودند كه چنان مقتدر شدند كه بر عراق و نيمهء باخترى ايران حكمروايى بلامنازع يافتند ؛ سهل است كه خليفههاى بغداد نيز دستخوش اميال آنان بودند . آل بويه ، پانصد سال پيش از صفويه ، پيشتازان تشيع ايرانى بودند . لكن ، باختر ايران بيشتر از آن دستخوش نفوذ بغداد بود كه مراكز حكمرانى آل بويه ، يعنى رى و اصفهان و شيراز ، بتواند به كانونهاى ادبيات فارسى تبديل گردد . « 1 » دستكم ، سه تن از « شاهنشاهان » آل بويه خود به تازى شعر مىسرودند كه معروفترين آنان عضد الدوله ( وفات 372 / 983 ) آخرين حامى متنبى است . « 2 » رابطهء او با شعر فارسى نحوهاى خاص خود داشت . وى دوستدار شعرهاى هجايى به گويش طبرى بود .
باوجود اين ، مجاهدتهاى ادبى خراسان راه خود را بدان اقطار نيز باز كرد و مخصوصا در رى كه از همه نزديكتر بود حسن قبول يافت . صاحب ارزى اسماعيل بن عباد طالقانى « 3 » ( 85 - 326 ه ) ، وزير مؤيد الدوله و فخر الدولهء ديلمى ، مردى دانشمند و روشنفكر و درعينحال ، سخى بود و كتابخانهاى داشت كه چنانچه وى دعوت نوح دوم سامانى ( 87 - 365 ه ) را مبنى بر ورود به خدمت وى پذيرفته بود ، حمل آن ، بنا به مشهور ، مستلزم چهارصد شتر مىبود . « 4 » كتاب الاغانى را كه مجموعهاى از اشعار عربى تأليف ابو الفرج اصفهانى ( وفات : 356 ه ) است در همهء سفرها همراه داشت . از اين معنى كه هنگام وزارت وى ( 995 - 977 م ) چند شاعر پارسىگوى يا ذو اللسانين هم سرايندگى مىكردند مىتوان قياس كرد كه وى ، علاوه بر تازى ،
هامش
( 1 ) . به نظر بهار در اينباره نيز توجه شود - سبكشناسى ، ج 1 ، 22 به بعد .
( 2 ) . - ص 233 .
( 3 ) . هرچند اصلا طالقانى بوده ولى در رى و اصفهان ، پايتختهاى فخر الدوله و مؤيد الدوله ، اقامت داشته .
( 4 ) . در دايرة المعارف فارسى سى شتر ذكر شده .