زندگى ابو الحسن ( ابو اسحاق ؟ ) كسايى مروزى ( تولد : 341 ه ) قوسى شگفتانگيز پيمود .
وى ، تا پنجاهمين سال عمر ، خيرهسرى سبكمغز بود كه ابتدا براى سامانيان و عباسيان و سلطان محمود ، كه همگى سنىمذهب بودند ، عود مجاملت مىسوخت ؛ ولى ، بعدا ، به زهد و پرهيزكارى گراييده شيعىمذهبى راسخ العقيده گشت و نخستين كسى بود كه در مدح ائمهء دوازدهگانه سرايندگى كرد . ظاهرا ، از اينروست كه ناصرخسرو اسماعيلى مذهب ( تولد 394 ه ) « 1 » مكرر با ناخشنودى به وى نگريسته . كسايى بازماندهء عمر خود را وقف تفكرات عارفانه كرد و هرچند انگيزهء تحول باطنى و تغيير مذهب وى روشن نشده ، ولى در صداقتش در اينباره ترديدى روا نيست .
شاعران شهرستانى در دربارهاى آل محتاج و آل زيار و آل بويه
ذكر نامهاى بيشترى از غزلسرايانى كه به دور سامانيان متقدم و متأخر گرد آمده بودند به آسانى ميسر است ؛ ولى ، تنها بر ذكر اسامى فايدتى متصور نيست و ارزشيابىهايى هم كه در كتابهاى دستى مربوط در دسترس است - به استثناى مطالعات اساسى برتلس 11 كه پيش از اين بدان اشاره شد - هركدام مبتنى بر اصول گوناگونى است . براى رفع اين نقيصهء نامطلوب ، فقط يك راه مطمئن وجود دارد و آن بررسى خاص هريك از شاعران به تنهايى است . امروزه ، با استفاده از تذكرهها و همچنين نسخههايى كه از لغت فرس اسدى در تهران چاپ و منتشر شده ، منابعى در دست داريم كه مىتوان اطلاعاتى وسيعتر و اطمينانبخشتر به دست آورد ؛ هرچند كه اين منابع ، به علت رعايت موازين فرهنگنگارى و زيبايى سخن و در نظر گرفتن مقتضيات اجتماعى ، يكجانبه است . اينك ، به خود شاعرانى كه هنوز بايد از آنها نام برد بپردازيم .
مىبينيم كه در خارج از بخارا هم شاعرانى چهره مىنمايند ؛ مثلا در دربارهاى اميران چغانيان در جوشقان و آل زيار در طبرستان و آل بويه در باختر ايران . آل محتاج در چغانيان حامى منجيك ترمذى ( نيمهء دوم سدهء 4 ه ) بودند . « 2 » حملات و بىشرمىهاى اين شاعر فرصت مناسبى براى فرهنگنويسان بود تا نوادر زبان را كه ورد پسندشان بود معتبر جلوه دهند ؛ لكن ، چنين برداشتى طبعا كامل يا خالى از نقيصه نيست .
هامش
( 1 ) . - « دورهء سلجوقيان » .
( 2 ) . مقصود ابو المظفر طاهر بن فضل چغانى مقتول در 377 ه است كه ممدوح منجيك بوده . نقل از دايرة المعارف فارسى .