تزلزلهاى شديد دولت و دين ، ناكامىهاى مداوم بعدى ( مگرنه ايران ، چنانكه وحيد دستگردى 19 مىگويد ، كشور فاجعههاى سياسى است ! ) ، تحقير شعر كهن و معارضه با آن از طرف مسلمانان ، دگرگونى تدريجى طبايع و سليقهها ، ناآشنايى با منظومهخوانان دورهگرد « 1 » و دورى فاصلهء زمانى . چنانچه روحانيان زرتشتى تا بدين پايه به كتابهاى دينى خود دلبستگى نمىداشتند همين اندازه هم به دست نمانده بود بيش از همه ، نوشتههاى غير دينى فارسى در معرض نابودى قرار گرفت و اين بيشتر از آن جهت مايهء نهايت تأسف است كه اين كتابها بهترين وسيلهء آگاهى عميق از شعر ساسانى و مختصات آن مىبود .
نخستين شواهد شعر فارسى درى ، استمرار و پيوستگى شعر فارسى ميانه و فارسى درى
پيش از هرچيز ، بايد تصريح كنيم كه « مراحل آغازى » ادبيات فارسى درى را ، طبق اسنادى كه در دست است ، مىتوان در خاور ايران ، يعنى خيلى دور تر از بغداد كه مقر فرهنگ تازى بود ، دانست . راجع به مراحل كاملا ابتدايى شعر فارسى درى اشارات معدودى بهجاى مانده و نيز چند بيت و نام چند شاعر به دست افتاده است . اين مواد جديد ، با نهايت اهميتى كه دارد ، متأسفانه فوق العاده ناچيز است و به وسيلهء آن به زحمت مىتوان تصورى تقريبى از موضوع به دست آورد 20 و چون تغييرات و تحولاتى كه عامل تطور زبان است تدريجى است ، اگر در صدد تعيين تاريخ دقيق جدايى اين دو دوره برآييم ، به خطا رفتهايم . حتى چنانچه به حد وفور اسناد و مدارك در دست مىداشتيم ، چنين چيزى ميسر نمىبود . در اين صورت ، حداكثر مىتوانستيم به نخستين سندى كه حاوى نشانههاى بارزترى از ادبيات جديد است استناد كنيم كه ، البته ، بازهم به مفهوم پايان دورهء پيشين نمىبود ؛ زيرا ، چنانكه اشاره شد ، سير تطور تدريجى است . به علاوه ، ملاحظه مىكنيم كه در دورانهاى بسيار قديم فقط يك روش بومى و كهن وجود داشته ، چنانكه منطق تطور نيز جز اين ايجاب نمىكند و روش گرايش به عربيت بعدها پديد آمده ( اعم از اينكه در اين مورد كه بحث مىكنيم اشعار ادبى يا عاميانه ، و گويندگان آنها معلوم يا ناشناخته باشند ) . در اين مورد ، ما مديون رمپيس 21 هستيم كه با تبحرى فوق العاده و روشى صحيح تقريبا تمام آثار را مورد فحص و بررسى قرار داده ، و در
هامش
( 1 ) . مؤلف اصطلاحRhapsodeبه كار برده . اينها آوازهخوانهاى يونان بودند كه اشعار خود يا ديگران را در اوايل به آواز مىخواندند و بعد فقط آنها را نقل مىكردند . مأخوذ ازSachworterbuch der Literatur.