با موالى را كه ايرانيان در دوران امويان حتى پس از قبول اسلام نيز محتمل آن بودند از خود بزدايند . علاوه بر مزاياى شخصى ، مزايايى هم با جنبهء همگانى وجود داشت : احساسات ملى ايرانيان زبان عربى را وسيلهاى عالى براى تبليغات يافت . اگر درنظر بگيريم كه يك رديف از نامهاى برجسته در ادبيات عرب ، مربوط به سدهء اول « طلايى » عباسيان ، ايرانى بود ، ناچار ، بايد به سرعتى كه ايرانيان در فراگرفتن اين زبان آن هم به حد كمال ، از خود نشان دادند به ديدهء اعجاب نگريم ؛ خاصه كه اين زبان براى آنان به هيچوجه آسان نبود . بدين ترتيب ، ادبيات عرب در راه بينالمللى گام مىگذارد صورت نخستين خود را ، كه كاملا ملى بود ، از دست مىدهد . شعوبيان ، چون به عربى نويسندگى مىكنند ، ديگر نه برحسب تصادف ، بل ، عمدا ، مسايل و منافع ايرانى را وارد ادبيات عرب مىكنند . عدهاى از نجيبزادگان و طبقات توانگر كه ابتدا در برابر سروران جديد سر فرود آورده بودند همينكه احساس كردند كه بغداد در سراشيبى سقوط قرار گرفته به آنان پشت كردند . محرك اين اعراض نيز همان بود كه ، پيش از آن ، آنان را به گرايش به تازيان واداشته بود ، يعنى سائقهء حفظ نفوذ و دارايى خود در ميهن . با آغاز اين وضع ، هرچه جنبهء ايرانى داشت با روشى محكمتر و اعتبارى بيشتر جلوه داده مىشد .
تنوع ادبيات فارسى در اين دوره ، به شرحى كه در بالا آمد ، بر وسعت دامنهء ظايف مورخ ادبى بيش از حد مىافزايد ؛ زيرا ، وى ، به ناچار ، بايد ، گذشته از محصولهاى ادبى عاميانه ، نه تنها به تقيب خط سير و تحقيق در پيدايش و شكوفايى ادبيات واقعى فارسى درى بپردازد ، بلكه مؤلفات ايرانيان را در ادبيات تازى نيز به حساب آورد ؛ خاصه كه اين آثار - لااقل وقتى كه امروز به عقب مىنگريم - بخش مهمى از اقتراحات ادبى ايران را تشكيل مىدهد . علاوه بر آن ، محقق بايد طنين سنت ساسانى را در فضاى ادبيات تازى ، در همين دوره ، تعقيب كند .
درستى اين درك و استنباط نظرا به هيچوجه نمىتواند مورد اختلاف باشد ، لكن ، در راه تحقق بخشيدن به يك چنين تكليف پردامنهاى ، اشكالات بسيار بسيار زيادى وجود دارد كه در مورد كتاب حاضر عبارت از جامعيت و وضوح آن است ، و از اينرو ، دربارهء دو نكتهء اخير الذكر فقط به ذكر رئوس مطالب مىپردازيم ؛ لكن بخش مستقلى از كتاب به ابداعات عاميانه تخصيص داده خواهد شد .
شعر در فارسى ميانه
سابقا ، وجود شعر در فارسى ميانه به كلى مورد ترديد بود ؛ ولى ، امروز ، شواهدى دربارهء آن در