سه - سنجر و تجزيهء ايران ، اتابكان و خوارزمشاهيان : اوج مديحهسرايى در دربار اميران و ، همچنين ، داستانهاى رمانتيك كه زبان و بيان شهرهاست ؛ برآمدن نخستين عارفان بزرگ كه آنان نيز بازگويندگان انديشههاى شهرياناند ( سدهء 6 ه / 12 م ) 110 .
دورهء تهاجم مغول تا دورهء « بازگشت » در نيمهء دوم سدهء 12 ه / 18 م
يك - ايلخانيان و تجزيهء كشور : انحطاط اوضاع عمومى از لحاظ مادى و فرهنگى در نيمهء شمالى ايران ؛ تنزل مديحهسرايى ؛ بعدا اوج تاريخنويسى ؛ اوج اشعار صوفيانه ( مولوى ) و در حاشيهء آن غزل ( سعدى ) ( سدهء 7 ه / 13 م تا ربع سوم سدهء 8 ه / 14 م ) .
دو - تيمور ، اخلاف او و تجزيهء كشور : مركز در هرات و سمرقند ؛ فئودالهاى ترك ؛ اشاعه و رواج ادبيات با وجود همهء تصنعات و تكلفات ؛ گرايش داستانهاى رمانتيك و حكايات رمانتيك به عرفان ( ربع آخر سدهء 8 ه / 14 م تا پايان سدهء 9 ه / 15 م ) .
سه - صفويه : استبداد مطلق ؛ تعصب در مذهب شيعه ؛ جنگها ؛ ابنيه ؛ اعراض از ادبيات دنيوى در ايران ؛ پيدايش مركز جديدى در دربارهاى مغولى : سبك هندى ؛ جدايى آسياى مركزى و هندوستان 111 . ( سدهء 10 ه / 16 م تا آغاز سدهء 12 ه / 18 م ) .
چهار - هجوم افغانها ، نادر شاه و كريمخان زند : به موازات اوضاع اقتصادى ابتدا انحطاط مداوم و از اواسط سدهء 12 ه / 18 م تحول بهصورت « بازگشت » به مكاتب قديمى شعر ( آغاز تا پايان سدهء 12 ه / 18 م ) .
سدهء نوزدهم
قاجاريه : اتحاد مجدد ايران آرامش نسبى را تأمين ؛ ولى ، عقبماندگى و انحطاط همهجانبه را تشديد مىكند . رقابت امپرياليسم روس و انگليس و ارتباط مستقيم آن با اين وضع ؛ تحميل نفوذ اقتصادى هردو قدرت ( طبقهء متوسط كه وضع اقتصادىاش بهبود يافته اموال فئودالها را تصاحب مىكند ) . ايران بهصورت نيمه مستعمره درمىآيد .
يك - تا جلوس ناصر الدين شاه ( 1264 ه / 1848 م ) : مراحل اوليهء اقتصاد پولى و كوشش براى اخذ تمدن اروپايى ( ارتش ، مطبوعات ) ؛ ادامهء « بازگشت » : تجديد حيات مديحهسرايى ؛ بالا رفتن سطح غزل ؛ رغبت عمومى به طرز بيان سادهتر در شعر ؛ اصلاح نثر ادارى به وسيلهء قائم مقام .