طبقهبندى محمد تقى بهار از دورانهاى نثر فارسى و سبكشناسى آن 112
1 ) مختصات دورهء سامانيان سادگى ، ايجاز ، خالى بودن از تصنع و استعارات و افزونى اصطلاحات پارسى بر تازى است . نمونههاى آن : تاريخ بلعمى ( تحريرى كه از روى تاريخ طبرى به عمل آمده ) ؛ حدود العالم ( 300 - 450 ه ) .
2 ) اختصاصات دورهء غزنويان و دورهء اول سلجوقيان جملههاى دراز و خستهكننده ، تحت تأثير نثر تازى و در نتيجهء افزايش لغات تازى ، است . نمونههاى آن : تاريخ بيهقى ؛ كليله و دمنه ( 450 - 550 ه ) .
3 ) دورهء دوم سلجوقيان و دورهء خوارزمشاهيان كه شاخص آن موازنه ، سجع ، تكلف و صنايع لفظى است . نمونههاى آن : مقامات حميدى ؛ مرزباننامه ( 550 - 600 ه ) .
4 ) دورهء سبك عراقى و نثر صنعتى دامنهء تكلفات بديعى و استعمال لغات مشكل عربى اصطلاحات علمى را بسط مىدهد و ، در نتيجه ، فهم مطلب را دشوار مىسازد . نمونههاى آن :
نفثة المصدور نسوى ؛ التوسل الى الترسل ، تأليف بها الدين بغدادى ؛ قسمتهاى نثر لباب الالباب ، تأليف عوفى و جوامع الحكايات از همين مؤلف ؛ تاريخ عتبى ( يمينى ) ، ترجمهء جرفادقانى ؛ تاريخ جهانگشاى جوينى و تاريخ وصاف ، تأليف عبد اللّه مداح و جز آنها ( 600 - 1200 ه )
5 ) دورهء « بازگشت » ادبى از سبك گلستان ، نثر خوارزمى و تاريخ بيهقى تقليد مىكند .
نمونههاى آن : منشأت قائم مقام و نشاط ؛ ناسخ التواريخ سپهر ؛ مؤلفات رضا قلى هدايت و نامهء دانشوران 113 ( 1200 - 1300 ه ) .
6 ) دورهء سادهنويسى . نمونهها : منشأت ملكم ؛ ترجمه حاجى باباى اصفهانى ؛ تأليف موريه ؛ كتاب احمد و ديگر مؤلفات طالب اوف ؛ سه تفنگدار ، ترجمهء محمد طاهر ميرزا و مقالاتى در روزنامههاى نسبتا وزين ( 1300 ه / پايان سدهء نوزده ميلادى تا به امروز ) .
من نظر پروفسور سعيد نفيسى را ، مبنى بر اينكه در هردوره سادهنويسى هم دوستدارانى داشته ، تأييد مىكنم .
طبقهبندى ذره از دورهها 114
ابو القاسم ذره ادوار را ، منحصرا از نظرگاه اقتصادى ، به شرح زير تقسيم مىكند :
I
. دورهء اشتراك اموال در آسيا ، پس از پايان يافتن اشتراك تمام افراد قبيله در اموال :
ادبيات ايران باستان .