تبديل مىشود ( سدهء 8 ه / 14 م ) كه شكوفايى واقعىاش از سدهء 10 ه / 16 م تا سدهء 11 ه / 17 م مىپايد . با شاعران اصفهانى سدهء 12 ه / 18 م سير تطور دوباره به ناتوراليسم بازمىگردد .
سدهء 13 ه / 19 م ، برعكس ، به رئاليسم مىگرايد . به عقيدهء نفيسى ، در ايران ، رمانتيك به معناى ادبيات اروپايى وجود ندارد ، بلكه فقط يك ناتوراليسم آكنده از احساسات و تصورات اغراقآميز است . آثار عرفانى و آموزنده نيز ضمن تمثيلات و داستانها مقهور يك چنين رمانتيكى است .
چنانچه نظر سعيد نفيسى را با تقسيمبندى سنتى بهار مقايسه كنيم ، مىتوان نتيجه گرفت كه رئاليسم چيزى جز سبك تركستانى و خراسانى تا نظامى ، خاقانى ، كمال الدين اسماعيل و معاصران آنها در سدهء 6 ه / 12 م نيست . از آن پس ، سبك عراقى يعنى ناتوراليسم شروع مىشود . عرفى ( نيمهء دوم سدهء 10 ه / 16 م ) در سبك امپرسيونيست هندى فتح باب مىكند .
سمبوليسم و رمانتيك مرز خاصى به تفكيك ندارد ، بلكه در يكديگر تداخل مىكند و جلوهگاه اولى غالبا تصوف است . به عقيدهء من ، اين ديد ، بيش از حد ، اروپايى شده است .
تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 172
مساهمون: يان ريپكا
ص١٧٢