دو - تا سوء قصد به ناصر الدين شاه ( 1313 ه / 1896 م ) : افزايش فشار سياسى و اقتصادى انگلستان و روسيه ؛ دوران تحول ؛ كوششهاى اصلاحطلبانه منجمله تأسيس دار الفنون در زمينهء فرهنگ ؛ مراحل نخستين كسب دانشهاى اروپايى ؛ روزنامههاى محلى و مطبوعات مهاجران ؛ لحنهاى تازه در شعر ؛ بدبينى ؛ نارضايى ؛ ساده شدن سبك نثر ؛ نقش عمدهء ترجمه از ادبيات اروپايى ؛ نخستين آثار منثور در مسير نو .
سدهء بيستم
مبارزه براى به دست آوردن مشروطيت در دوران آخرين شاهان قاجار . تقسيم كشور به وسيلهء انگلستان و روسيه به دو منطقهء نفوذ ( 1907 ) ؛ جنگ جهانى اول ؛ اقدامات و كوششهاى استعمارطلبانهء انگلستان پس از پايان آن ؛ بنيانگذارى سلسلهء موروثى پهلوى توسط رضا خان ؛ اعمال حق حاكميت ؛ سيل تمدن اروپايى ؛ صنعتى شدن ؛ استوار شدن مداوم قدرت نظامى رضا شاه ؛ استعفاى ايشان و ورود ايران به جنگ در جبههء متفقين ؛ تجديد حيات فعاليت سياسى و فرهنگى زير لواى محمد رضا شاه ؛ اهميت حزب توده . بازتاب در فرهنگ و ادبيات :
يك - تا برآمدن رضا خان ( 1299 ه / 1921 م ) : رواج بسيار زياد روزنامهنگارى در دوران مشروطهطلبى : شاعران و نويسندگان به عنوان عاملان سياسى ؛ روزنامهها به عنوان مهمترى دستافزار ادبيات اين عصر ؛ صورتهاى عاميانهء شعر ؛ رونق بازار شعر ؛ اعراض از تصوف ؛ نخستين رمانهاى تاريخى به شيوهء اروپايى .
دو - دوران اقتدار رضا شاه ( 1320 « 1 » ه / 1941 م ) : فعاليت بسيار شديد در ايجاد صنايع ؛ ايجاد ارتباطات و راهآهن سراسرى ايران ؛ اصلاحات در مدارس و زبان ؛ سقوط سطح مطبوعات ؛ افزايش آثار منثور ( رمان و نوول ) ؛ اختلاف و تشتت آرا راجع به شعر « سنتى » و شعر « مترقى » .
سه - استعفاى رضا شاه ( 1320 ه 1941 / م ) : سست شدن آن نوع قدرت ؛ نشأت مطبوعات آزادىخواه و سوسياليست ؛ شكوفايى بيشتر نثر ادبى مخصوصا داستانسرايى ؛ فزونى موضوعات روزمره هم در شعر و هم در نثر ، زبان عاميانه ؛ انعكاس هردو اردوگاه سياسى جهانى در ادبيات .
هامش
( 1 ) . در اصل آلمانى ( و همچنين انگليسى ) اشتباها 1319 قيد شده .