مجادلهء « 1 » فرانسهء باستان از اين مناظرات متأثر نبوده ، بلكه شرايط يكسانى كه در قرون وسطا موجد ادبيات مختلف بوده و يگانگى ماهيت ادبيات آن عصر در ايران و پرووانس منتج به نتايج مشابهى بوده است 70 . تنوع زياد مضامين حكمتآميز رباعىهاى گوناگون ، بهتر از هر چيز ديگر ، مبين ذوق ، تيزهوشى و باريكانديشى ايرانى است .
لكن ، از آنچه گذشت ، آشكارا چنين نتيجه مىشود كه سنت تقريبا بر همه چيز ، هم بر صورت و هم بر معنى ، حكمفرماست .
قالب اشعار داستانى و اخلاقى
اينگونه اشعار منحصرا بهصورت مثنوى ، يعنى يك رديف ابيات با قافيههاى مزدوج الف الف ، ب ب ، ج ج و غيره ، است . سراسر حماسههاى قهرمانى و داستانهاى تاريخى و رمانتيك ، و همچنين ، منظومههاى نسبتا بزرگ آموزنده و اخلاقى به اين صورت سروده شده است . تازيان از اين نوع اصيل شعر ايرانى ، كه براى نگارش موضوعات مفصل در يك بحر ثابت تنها صورت ممكن بود ، اطلاعى نداشتند . آنان ، بهطور كلى ، رغبتى به داستانسرايى نشان نمىدادند . هر وزنى هم براى سرودن حماسه و داستان مناسب نيست . از اينرو ، اشعار داستانى و اخلاقى ، از لحاظ اوزانى كه با اوزان اشعار غنايى منطبق باشد ، دايرهء عمل خيلى محدودترى دارد ؛ ولى ، اساسا ، كوتاهتر است ( 10 - 11 هجا ) . بيت حماسهء قهرمانى در بحر متقارب است « 2 » كه ، بىشك ، تطبيقى از وزن كهن شعر عاميانهء حماسى فارسى « 3 » با اوزان عربى است . دامنهء آثار اخلاقى و اندرزى بسيار وسيع و متنوع ؛ ولى ، بسيار يكجانبه است ؛ بدين معنى كه ، بيش از هر چيز ديگر ، با موضوعات فلسفى و دينى ، عرفانى و اخلاقى سروكار دارد و ، بدين واسطه ، غالبا ، در مجراى ارتداد ، بىايمانى و عصيان سير مىكند 71 . تا آنجا كه من اطلاع دارم ، هيچگونه اثرى وجود ندارد كه با گئورگيكا « 4 » ى غربى و نظاير آن شباهتى داشته باشد .
هامش
( 1 ) .Debats et Disputesدر ادبيات قرون وسطاى فرانسه به مناظرات بين نقشها و شخصيتهاى تمثيلى اطلاق مىشد . لاروس اونيورسل ، پاريس ، 1948 .
( 2 ) . « سامانيان ، دقيقى » ، و نيز « سامانيان ، نامهايى چند » ؛ « دورهء غزنويان ، منظومهء داستانى » و « مغولان ، سعدى » .
( 3 ) . مؤلف ، در اينجا ،Bylineآورده كه عبارت از حماسههاى قهرمانى در ادبيات عاميانهء روسى است ( اصل روسى آنbylinaبه معناى « آنچه بوده است » مىباشد . مأخوذ از دايرة المعارف بروكهاوس .
( 4 ) .Georgikonكه جمعشGeorgikaاست ( به يونانى به معناى شعر آموزنده دربارهء كشاورزى است ) ، مشهورترين -