پيش از 782 ه / 1 - 1380 م ) 8 در دست است . شاعران دانشمند دورانهاى بعدى گويشهاى محلى را غالبا به مناسبتى براى سرودن هزليات يا هجويات به كار مىبردند ، مانند عبيد زاكانى ، بسحاق ، قارى ، صبوحى بيرجندى و جز آنها . آثار چند تن از شاعرانى را كه صرفا به گويشهاى محلى سرايندگى كردهاند بايد در رديف ابداعات عاميانه به شمار آورد ( مثلا باباطاهر ، شرفشاه گيلانى ، امير پاوزارى و جز آنها ، و نيز شاه عاشق ، قنادى از اهالى شيراز ، كه دكتر غنى از وى نام برده ، بىگمان از اينان به شمار است ) 9 . ابيات عاميانه را فهلويات 10 مىنامند . لازم است كه در پايان به لهجهء كهن يهوديان ايران ، كه داراى ادبيات دينى توراتى به خط عبرى است ، اشارهاى شود .
خط « * »
يكى از نتايج پيشروى تازيان و نفوذ اسلام در ايران رواج تدريجى خط عربى بود . اين خط ، نسبت به خط پيچيدهء فارسى ميانه ( پهلوى ) ، اين مزيت را داشت كه فوق العاده ساده بود ، چنان كه پذيرفتن آن موجب پيشرفت شد . زبان فارسى صداهاى حلقى عربى را ، كه بدان احتياج نداشت ، رها كرد ؛ ولى ، روىهمرفته الفبا را همانطور كه بود پذيرفت . بهجاى چند حرف بىصداى مهم فارسى ( پ ، چ ، گ ) ، كه در عربى وجود ندارد ، در به دو امر ، چند حرف نزديك به آن ( ب ، ج ، ك ) به كار رفت و تمييز دقيقترى بعدا انجام گرفت ( جديدترين مورد ك و گ است ) . الفباى عربى فاقد مصوتهاى كوتاه است ، ولى اين نقيصه مانع تغيير خط نشد ؛ زيرا ، همين اشكال در خط پهلوى هم وجود داشت ؛ ولى ، بههرحال ، طول مصوتها نشان داده مىشود و همين فراوانى مصوتهاى بلند شاخص زبان پهلوى است . بدين ترتيب ، خط عربى ، روىهمرفته بهصورت وسيلهء خوبى درآمد ؛ ولى ، نمىتوان انكار كرد كه ، بر اثر نقايصى كه برشمرديم ، تلفظ قديم ، در بعضى موارد ، فراموش مىشد و در مواردى ديگر تلفظى نادرست جاى آن را مىگرفت . يك نقص عمده نارسايى الفباى فارسى در نماياندن اضافات ( اضافهء ملكى و تخصيصى ، اضافهء وصفى ) است . املاى كلمات عربى در خط فارسى بىتغيير مىماند ؛ ولى ، اين امر تأثيرى بر تلفظ عادى اصواتى كه براى ايرانيان ناشناس است ندارد و ، به اين واسطه ، اينان كلمات عربى را نيز به روش فارسى تلفظ مىكنند . تحولات اجتماعى و دينى كه در ايران رخ داد بر اين الفبا ، كه به تدريج ساخته و پرداخته مىشد ، بىتأثير ماند و اين كيفيت ، صرفنظر از موارد بسيار جزئى غيرقابل ذكر ، هنوز هم ادامه دارد .
هامش
( * ) اين مقاله فقط در متن انگليسى آمده است .