مطابقت داشته است . آگاتياس « 1 » ، وقايعنگار بيزانسى ( حوالى 570 ) ، نيز از وجود وقايعنامههاى رسمى سخن مىراند . وى موفق شده بود كه با مداخله و كمك سرگيوس مترجم « 2 » ، كه در آن اوان شهرتى بهسزا داشته و با موافقت مقامات ايرانى از آنها اطلاعات مهمى به دست آورده ، بر نكات خاصى آگاهى يابد .
ادبيات فرقهها و پيروان آيينهاى ديگر ؛ آيين زروان ، مسيحيت
از ادبيات فرقههاى منشعب و ملحدان مربوط به دوران پيش از استيلاى تازيان چيزى بهجاى نمانده است . مؤلفان بعدى ادعا مىكنند كه مزدك ، پدر نهضت ملى سوسياليستى ( در حوالى سال 500 ) ، كتاب ديسناد « 3 » را تأليف و تعليمات خود را در آن تشريح كرده ، ولى اين كتاب به كلى مفقود الاثر است . توضيح آنكه ، پس از قلع و قمع مزدكيان ( 524 - 525 ) ، كتابهاى آنان سوزانده شد . نوشتهء فارسى ميانهاى كه تازيان آن را كتاب مزدك ( در اصل : مزدك نامك ) مىنامند يك اثر ادبى است كه تاريخ اين نهضت و پايان آن را با مقاصدى خاص و بنابر منويات طبقهء حاكمهء وقت شرح مىدهد . مندرجات آن در كتابهاى فارسى درى ، يعنى سياستنامه و فارسنامه كه بعدا نگارش يافته ، براى ما بهجاى مانده . مزدك مغى معرفى مىشود كه مردم را ، با تفسير محتملا صحيح اوستا ، گمراه مىسازد و نيز به يك فريبكارى دست مىآزد تا اعتماد پادشاه قباد و طبقات بالا را به خود جلب كند . وى ادعا مىكند كه مىتواند با ايزد آتش مقدس سخن گويد و از او به زبان آدمى تعليماتى دريافت كند . براى اثبات اين مدعا ، يكى از محارم خود را در زير آتشدان آتشكده پنهان ميسازد تا از مخفيگاه زيرزمينى خود با صدايى كه به گفتهء او از آن آتش است فرمانهايى صادر كند . مزدك موفق مىشود كه امر را بر پادشاه مشتبه سازد ، ولى ، ولىعهد جوان ، خسرو انوشيروان ، پس از مواضعه با مغها ، پرده از اين نيرنگ برداشته پادشاه را بر ضد اين نوآور بسيار مقتدر برمىانگيزد و در اين اسباب چينى كامياب مىگردد . مزدك و سران نهضت به دام مىافتند و اعدام مىشوند . اين داستان به وسيلهء ابن مقفع به تازى برگردانده شد و ابان اللاحقى « 4 » آن را به نظم كشيد .
راجع به نحلههاى گوناگون دينى نيز نمىتوانيم از روى نوشتههاى اصلى بر نكتههاى
هامش
( 1 ) . - پانويس 10 ، ص 47 .
( 2 ) .Dragoman Sergios( 3 ) .Desnad( 4 ) . ابان بن عبد الحميد بن لاحق ( يا اللاحقى ) . . . از شعراى عرب و مداح ال برمك . . . كتب بسيارى از فارسى و غير آن به شعر كرده است . . . نقل از لغتنامهء دهخدا .