ترجمههاى عربى كه در آثار تاريخنويسان بعدى آمده است . اين روايات ، به خوبى ، مبين مشى و رسوم و خصايص زندگى ماجراجويانهء شهسوارى و روح بنيانگذاران اين مهاجرنشين با نامهاى وهريز ، زين ، مرزوان و خورهخسرو است كه بر حبشيان چيره شد و آنان را از يمن رانده بودند . ايران ، بر اثر شايستگى و كاردانى انوشيروان ، كشورى با چنان سازمانهاى عالى شد كه ، تا قرنها ، براى همهء شاهان و وزيران خاورزمين نمونه بود . بزرگمهر ، پسر بوختك « 1 » ، وزير خسرو ، كه در داستانها و روايات ملى ايران نمونهء يك وزير فرزانه است ، مؤلف كتاب گفتارهاى آموزندهء گنج شاهگان و قهرمان داستان چترنگ نامك ( شطرنجنامه ) بود . در اين كتاب كوچك و جالب ، حكايت مىشود كه ديوسارم « 2 » ، پادشاه هندوستان ، مهرههاى شطرنج و نفايس ديگرى را براى خسرو فرستاده از او خواست كه يا نكات اساسى و قواعد بازى شطرنج را روشن سازد و يا به او باج سنگينى بپردازد . بزرگمهر ، در ظرف سه روز ، معما را حل كرده به اصول بازى پى برد و ، درعينحال ، بازى ديگرى به نام نيوار تخشير « 3 » ( نرد ) اختراع كرد و با آن رهسپار هندوستان گشت تا ، به نام شاه ، عينا ، همان درخواست را از ديوسارم كند . پادشاه هندوستان طبعا وزيرى چنين باتدبير نداشت و از درباريان نالايقش نيز كارى ساخته نبود ؛ چنانكه ، به ناچار ، به شكست خود اعتراف كرده به پرداخت باج مورد بحث به ايران گردن نهاد . اين كتاب كوچك گواهى بر روابط مستحكمى است كه در آن دوران ميان ايران و هندوستان برقرار بوده است . همچنين ، نام چترنگ دليل بر هندى بودن اصل بازى است ( در زبان سانسكريت ، چتورنگم « 4 » به معناى ارتشى است مركب از چهار رسته كه در اينجا ، پياده ، سوار ، عرابه و فيل باشند ) . پس از مرگ شاه ، بزرگمهر يكى از قربانيان جانشين وى ، اورمزد چهارم ، شد . و نيز خسرو بود كه چندگاهى به آخرين فيلسوفان يونانى بىايمان به آيين مسيحى ، كه كشور خود را ترك كرده بودند ، در قلمرو خويش پناه داد . در شهر گندىشاپور ، يك مدرسهء پزشكى بنيان كرد كه در آن ، بيش از همه ، پزشكان سريانى به تدريس پرداختند :
اقدامى كه نتايج فرهنگى دامنهدارى بهبار آورد . ترجمهء كتاب پنگچتنترم « 5 » هندى ، مجموعهاى از داستانها و قصههاست كه ، به فرمان خسرو ، پزشكش برزويهء نيشابورى فراهم آورد . ترجمهء سريانى اين ترجمه ( كليلك اودمنك ) مأخذ بسيارى از مضمونهاى آموزنده و سرگرمكنندهء داستانهاى اروپاى قرون وسطا شد . در الفهرست عربى ، دانشمندى در امور تربيتى به نام
هامش
( 1 ) .Buchtak( 2 ) .Devasarm( 3 ) .Nev - Artachser( 4 ) .Caturangam( 5 ) .Pancatantram