يا به سوى بلغم خام در استحاله است . اين نوع از بلغم در ابتدا ، آبكى و سرد مىباشد ، « 1 » و متعفن نشده و با چيزى نيز آميخته نگرديده ، بلكه در اثر احتقان و نرسيدن حرارت ، در لابه لاى اعضاى بدن ماندگار شده و ( با تحليل بخش لطيف آن ) غليظ گرديده ، و سردى آن افزايش يافته است .
اكنون روشن شد كه اقسام بلغم تباه به اعتبار مزه چهار دسته مىباشد :
1 . مالح ( شور ) « 2 » ؛ 2 . حامض ( ترش ) « 3 » ؛ 3 . عفص ( گس و زمخت ) ؛ 4 . مسيخ ( بى مزه ) « 4 » .
و به اعتبار هيأت و قوام نيز چهار دسته مىباشد :
1 . مائى ( آبكى و رقيق ) ؛ 2 . زجاجى ( شيشهاى ، ژلهاى ) « 5 » ؛ 3 . مخاطى « 6 » ؛ 4 . جصّى ( مانندگچ ) « 7 » و بلغم خام در رديف مخاطى ، محسوب مىشود . « 8 »
هامش
( 1 ) به دليل اين رقت ، در منافذ بدن نفوذ مىنمايد و به سبب سردى ، حرارت بيگانه در آن اثر نمىكند و باعث تعفن آن نمىگردد ، و در اثر درنگ بسيار در اعضا و نارسايى در حرارت ، تحليل نرفته ، و در نتيجه سفت و زجاجى مىگردد .
( 2 ) اخوينى در هداية المتعلمين ، ص 33 مىگويد : بلغم شور در رودهها گرد آيد ، و باعث به وجود آمدن بيمارىهاى چون تب محرقه ، زحير ، داءالثعلب مىگردد و با توجه به تعبير شرح موجز ، ص 12 كه در خصوص نحوه به وجود آمدن بلغم شور دارد « حرارت قوى نارى در بلغم بىمزه عمل مىكند و باعث پيدايش التهاب و تشيظ ( حرارت ) عفونى در بلغم مىگردد و در نتيجه بلغم شور به وجود مىآيد » بنا بر اين نظر مىتوان طيف گستردهاى از بيمارىهاى التهابى ( چون آرتريت روماتوئيد و . . . ) را به بلغم شور نسبت داد ، و در درمان اين نوع از بيمارىها ابتدا بايد با داروهاى سرد ( چون كاسنى ، تاج ريزى و . . . ) رفع التهاب نمود سپس رفع بلغم كرد .
( 3 ) اخوينى در هدايه ، ص 33 گويد : بلغم ترش به معده گرد آيد و سبب بيمارى شهوت كلبى ، سردى معده و ضعف گوارش ، ( بالا رفتن اسيد معده ) فساد دندانها ، سردرد بلغمى ، و در صورت عفونت ، تبهاى عفونى پنج روزه ، هفت روزه ، نه روزه و بيمارى پوستى بهق سفيد و برص گردد .
( 4 ) اخوينى در هدايه ، ص 34 گويد : بلغم بىمزه به قوام تنك ( رقيق ) بود و بر مفاصل گرد آيد و مفاصل را جنبان دارد اگر بيشتر گرد آيد و طبيعت مفاصل دفع آن نكند اوجاع مفاصل بلغمى پديد آيد و اگر بر اعصاب افتد ، استرخا پديد آيد .
( 5 ) در مفاصل به شكل ژله و شيشه مذاب به وجود مىآيد و باعث بيمارىهاى مفصلى سرد مىگردد .
( 6 ) اين نوع بلغم غير طبيعى در نزلههاى سرد و بيمارىهاى تنفسى و ريوىِ رطوبى به شكل مخاط ديده مىشود .
( 7 ) بلغم گچى در مفاصل و مهرههاى كمر به وجود مىآيد و باعث زوايد استخوانى و غضروفى در آنها مىگردد از جمله تنگى كانال نخاعى را مىتوان نام برد .
( 8 ) پيش از اين گفته شد « گاه بلغم شيرين طبيعى نيست » ولى در اينجا از اقسام بلغم فاسد شمرده نشد ، در پاسخ مىگوييم : بلغم شيرينى كه در اثر اختلاط با خون طبيعى ، به وجود مىآيد ، و شيرينى مزه آن ، هنگام سرماخوردگى و با ريزش خلط از سر و سينه ، احساس مىگردد ، نا طبيعى بودن آن به اعتبار مزه آن نمىباشد ؛ لذا بايد آن را در رديف يكى از اقسام بلغم مانند : مسيخ يا مخاطى ، قلمداد نمود .