دختران برادران پدرى ، عمه ، دايى ، خاله ، و فرزندان آنها ، عمو ( برادر پدر از يك مادر ) و فرزندان آنها ، دختر عموها و فرزندان آنها ، پدر مادر و مادر مادر و فرزندان آنها به ترتيبى كه در نوشتههاى فقيهان آمده است . « 1 » با وجود يك تن از اين افراد ، به
هامش
ذكور انسان كه قرابت آنها به ميت به سبب پسر يا پدر است كه ظاهرا چون در حمايت و دفاع خويشاوند مبارزه مىكردهاند در ميراث او شراكت يافتهاند . اهل سنت متفقند كه عصوبت ، مهمترين و قويترين اسباب ارث است زيرا با اين سبب ممكن است كسى تمامى تركه ميت را تصاحب كند ولى هيچ صاحب فرضى نيست كه فريضه او همه تركه را فرا گيرد .
از مجموع كلماتى كه در باره تعصيب گفتهاند دانسته مىشود كه در عهد جاهليت پدر و پسر و ساير خويشاوندان ذكور انسان كه قرابت آنها به سبب پدر يا پسر بوده است عصبه ناميده مىشدهاند .
نزد اهل سنت ذوى الارحام كسانى هستند كه صاحب فرض يا عصوبت نيستند و آنها عبارتند از :
1 - اولاد دختر و اولاد دختر پسر ، هر چند پايين روند .
2 - اولاد خواهر از ذكور و اناث و برادرزادگان اناث و اولاد برادر مادرى از ذكور و اناث .
3 - اجداد و جداتى كه نه به فرض ارث مىبرند و نه به عصوبت .
4 - عمههاى مادرى ، عمهها ، خالهها ، دايىها و اولاد ايشان و دختر عموها .
ذوى الارحامى كه اهل سنت در ارث دادن به آنها اختلاف كردهاند ، همه از اناث و خويشاوندان مادرى هستند كه در جاهليت از ميراث محروم بودهاند .
مالك و شافعى از كسانىاند كه ذوى الارحام را مطلقا صاحب ارث نمىدانند . ارث دادن به مردان و محروم كردن زنان و خويشاوندان مادرى كه سنت جاهليت بوده است ، اهل سنت را با دشوارى رويارو ساخته است .
بنگريد به « عول و تعصيب » ، دكتر عبد الرحيم نجات . ( م )
( 1 ) . اسباب ارث دو چيز است : نسب و سبب . نسب آن است كه شخصى به واسطه ولادت به ديگرى مرتبط گردد مانند پدر و پسر ، يا به گونهاى كه شرع و عرف آن را نسب گويند ، دو نفر به شخص ثالثى مرتبط باشند .
نسب داراى سه مرتبه است كه با وجود هر يك از مراتب فراتر و نبودن مانع كسانى كه در رتبه فروتر قرار گرفتهاند ، ميراث نمىيابند . مرتبه نخست ، پدران ( بدون اجداد ) و فرزندان و فرزندان آنها ، هر اندازه كه پايين روند . مرتبه دوم ، خواهران و برادران پدرى و مادرى يا از يكى از آنها ، هر اندازه پايين روند و اجداد و جدات ، هر قدر بالا روند . مرتبه سوم ، عموها و دايىها از پدر و مادر يا از يكى از آنها هر اندازه فرا روند