فصل يازدهم : ميراث و توابع آن « 1 »
1 - ميراث از آن پانزده گروه است : دخترزادگان ، خواهرزادگان ، فرزندان برادران مادرى ،
هامش
( 1 ) . ارث از مباحث پيچيده و دشوار احكام است و به رغم تعليقه فاضل ارموى ، ذكر توضيحى مناسب مىنمايد .
ارث ، انتقال دارايى متوفى به وارث او به موجب حكم شرع است و بدون رضا و قصد مورث و وارث در عالم اعتبار تحقق مىيابد . نزد اماميه ، ارث بردن به دو سبب است : نسب و سبب ( توضيح نسب در تعليقه خواهد آمد ) سبب بر دو قسم است : زوجيت و ولاء ؛ ولاء بر سه گونه است : ولاء ضمان جريره ، ولاء امامت و ولاء عتق . ولاء ضمان جريره به اختصار ، پيمانى است كه به موجب آن دو نفر ، دفاع از يك ديگر و پرداخت ديه جنايات هم را بر عهده مىگيرند . ولاء امامت آن است كه ميت وارث سببى و نسبى نداشته باشد كه در اين فرض تمام ارث به امام مىرسد و اگر امام معصوم در قيد حيات نباشد به جانشينان امام در امامت مىرسد و به وارث امام منتقل نمىشود . توضيح ولاء عتق ذكر خواهد شد .
موجبات ارث نزد برخى از اهل سنت چهار چيز است :
الف : قرابت خاصه نسبى ( ابوت ، نبوت و لحوق و اتصال به ميت ) .
ب : عقد نكاح ، اعم از آنكه مباشرت انجام گيرد يا نگيرد .
ج : ولاء عتق ، يعنى اگر بنده يا كنيز آزاد شده بميرد و به قرابت خاصه وارثى نداشته باشد ، آزادكننده از عتيق ( آزاد شده ) خود ارث مىبرد .
اماميه بر آنند كه اگر عتيق ، وارث نسبى نداشت مولاى او با دو شرط از او ارث مىبرد : نخست اينكه براى خوشنودى خدا و به نحو استحباب او را آزاد كرده باشد و ديگر اينكه از جنايت و جريرهء او تبرى نجسته باشد . با اين دو شرط ، آزادكننده در ارث بردن با همسر عتيق ، سهيم است و اگر زن يا شوهر عتيق زنده باشند ، نصيب اعلاى خود را مىبرند و باقيمانده براى آزادكننده است ، اما اگر عتيق زن يا شوهرى نداشته باشد همه مال به آزادكننده مىرسد .
د : سبب چهارم ارث نزد برخى از اهل سنت ، اسلام است يعنى اگر متوفى به يكى از موجبات سهگانه وارثى نداشته باشد يا از فرائض ارباب فرض ، چيزى باقى بماند در صورت اول همه ارث و در صورت دوم باقيمانده از سهام ذوى الفروض ، به طريق عصوبت به بيت المال مسلمين مىرسد .
نزد اهل سنت وارثان سه گروهند : 1 - اصحاب فرائض 2 - عصبات 3 - ذوى الارحام .
اصحاب فرائض يا ارباب فروض كسانى هستند كه قرآن به صراحت سهم آنان را ذكر كرده است يا به گفته اكثر فقهاى سنت ، سهم ايشان در قرآن ، سنت يا اجماع ثابت شده است .
عصبات يا عصبه وراثى هستند كه فريضهاى ندارند و به عنوان عصوبت ارث مىبرند مانند خويشاوندان