ابو حنيفه دادن آب و علف را واجب نمىداند « 1 » ولى پروردگار فرموده است :
« خداوند به شما فرمان مىدهد كه امانتها را به صاحبانشان بازگردانيد . » و رسول خدا فرمود : « هر دست ضامن چيزى است كه ستانده است تا آن را ادا كند . » « 2 »
3 - اگر پذيرنده امانت ، مال خود را بگونهاى با امانت درآميزد كه از هم تميز نيابند ، ضامن است .
مالك مىگويد : اگر امانت را با مال كمبهاتر از آن بياميزد ضامن است اما اگر اموال همانند باشند ضامن نيست . « 3 » مالك با نصوصى كه بيانگر ضمان با تعدى و تصرف در مال غير است ، مخالفت ورزيده و شخص مذكور در مسأله فوق ، قطعا ، متجاوز و متعدى است .
2 - اگر درهمها و دينارهاى امانت را خرج كند سپس عوض آنها را باز گرداند همچنان ضامن است .
ابو حنيفه او را ضامن نمىداند « 4 » ولى نصوص بيانگر ضمان و قاعده استصحاب با رأى ابو حنيفه موافقت ندارند .
5 - هر گاه در وديعه تعدى و تصرف كند ، آن را از حالت محفوظ بودن امانت خارج سازد و از آن بهرهمند گردد و سپس آن را به حالت امانت باز گرداند ، ضامن است . حكم عاريه مضمونه نيز با فرض تعدى ، همين است . ابو حنيفه او را ضامن نمىداند « 5 » و خطاى او گفته شد .
6 - زيان رسانيدن به الاغ و مركب قاضى مانند صدمه زدن به الاغ هيزم شكن است .
هامش
( 1 ) . الهدايه ، ج 3 ، ص 134 و توضيح فضل
( 2 ) . تفسير كبير ، ج 10 ، ص 140 و الهدايه ، ج 4 ، ص 10 .
( 3 ) . الفقه على المذاهب ، ج 3 ، ص 255 ، 258 و الهدايه ، ج 3 ، ص 158 .
( 4 ) . همان .
( 5 ) . الهدايه ، ج 3 ، ص 158 ، 160 ، 163 و بداية المجتهد ، ج 2 ، ص 265 .