وقتشناسى و تاريخ است . در روايتى مجهول از ابن زبير آمده است كه اصل اذان از ابراهيم است :
وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ
« 1 » ، آنگاه پيغمبر ( ص ) اذان گفت . شيخ زروق در حواشى الصحيح گويد : چه بسا اين هم تأييدى بوده است براى رؤياى صحابه براى اذان و زمان آن تفاوت نمىكند . احتمال هست كه بعد از رؤياى اذان و نظر دربارهء آن ، وحى نازل شده باشد .
در خطط مقريزى از ابو عمرو كندى نقل مىكند : اول كسى كه معرف و سرپرست مؤذنان در جامع عمرو عاص مصر شد ، سالم بن عامر بن عبد المرادى بود كه از صحابه رسول خدا ( ص ) است و خود ، مؤذن عمر نيز بوده است . سپس شرحبيل بن عامر كه او نيز از صحابه است . گويند : عثمان نخستين كسى است كه براى مؤذنان مستمرى تعيين نمود .
( 1 )
بر چه جايى اذان مىگفتند
در زمان عثمان كه جمعيت زياد شد ، اذان سوم را بر زوراء - جايگاه بلندى همچون مناره - مىگفتند . در اخبار المدينه آمده كه زنى از بنى النجار گفت : خانه من بلندترين خانه در محاذات مسجد بود و بلال اذان فجر را آنجا مىگفت و پيش از اذان ، خدا را مىستود و از خدا كمك مىطلبيد كه قريش به اسلام بگرايند و دين خدا را اقامه كنند . در كتابهاى سيره آمده كه بلال بر استوانهاى كه در سمت قبله خارج مسجد قرار داشت مىرفت و اذان مىگفت و آن استوانه ، در مسجد عبد الله بن عبد الله بن عمر باقى بوده است . نافع از عبد الله بن عمر روايت مىكند كه بلال بر استوانهاى در خانه حفصه ، كنار مسجد پيغمبر ( ص ) اذان مىگفت .
در زمان پيغمبر ( ص ) مناره وجود نداشت و مناره سنت صحابه است . در زمان پيغمبر ( ص ) بر در مسجد اذان مىگفتند ، نه پيش روى امام . هشام اين شيوه را آورد و مكروه است .
سمهودى در الوفاء گويد : نخستين بارى كه مناره را در مسجد اضافه كرد ، وليد بود و استوانه واقع در خانه حفصه را مجازا مناره ناميدهاند . البته راوى نوشتههايش سوخته بوده و از حافظه نقل مىكرده ، و مناره مصطلح در زمان خود را براى گذشته ذكر كرده است . ظاهر اين است كه عمر و عثمان مناره نساختند ، و گرنه جايى ذكر مىشد . سيوطى گويد : مناره را به امر معاويه ساختند و پيش از آن نبود ، و آنچه مسلّم است در زمان پيغمبر ( ص ) فقط يك مؤذن اذان مىگفت .
هامش
( 1 ) . حج ، 27 .