چهار صد شتر ( در روايتى شصت شتر ) بايد كتابخانهاش را حمل كند ، و اين كتابهاى يك نفر در يك منطقه در قرن چهارم و شامل رشتههاى مورد علاقه اوست ، كه در سه قرن تأليف شده ، خود ملاحظه كنيد در قرنهاى بعد به چه شمارى رسيده است . سيوطى در المزهر پس از نقل اين حكايت گويد : بيشتر كتب لغت در فتنهء مغول و غير آن از بين رفت و اكنون مجموع كتب لغت ، بار يك شتر نمىشود .
( 1 ) محمد بن حسن شيبانى ، در گذشته به سال 189 ، شاگرد ابو حنيفه در علوم دينى فقط 999 تأليف داشته كه از آن جمله ، بعضى در شصت دفتر بوده است . شافعى گويد : از كتابهاى محمّد ، بار يك شتر حمل كردم . ديگر از نويسندگان قرن دوم ، مالك است كه يكصد و پنجاه تأليف داشته . كتابهاى واقدى ششصد صندوق بوده و يكصد و بيست بار ( شتر ) مىشده است . سيوطى در الدوران الفلكى گويد : اگر فقط اسامى رديّههاى عالمان امت را بر يكديگر گردآورى كنيم ، چند مجلّد مىشود . تعداد فهرستهاى كتابها را در اين اواخر بر آورد كردم ، به بيش از هزار تأليف مىرسد ؛ حال آنكه در كشف الظنون حتى ده يك اين عدد ( كتابهاى كتابشناسى و فهرست ) نيامده است ؛ چرا كه جمع كتب ذكر شده در آن از هر نوع 18550 عنوان است .
( 2 ) از جمله كتب فهارس الدر الثمين فى اسماء المصنّفين است در يك مجلّد ، نوشته على بن انجب بن عثمان معروف به ابن الساعاتى بغدادى ، در گذشته به سال 674 ، است كه احوالش در طبقات الحفاظ ذهبى آمده . در كشف الظنون از اين كتاب به نام اخبار المصنفين در شش مجلّد ياد شده است ، اما زير عنوان « الدر الثمين » اشاره ننموده كه اين همان كتاب است .
( 3 ) از جمله مؤلفان در اين موضوع ، جمال الدين قفطى معيدى است كه احوالش در الطالع السعيد ادفوى آمده و آنجا مىگويد كه كتابى تحت عنوان اخبار المصنّفين و ما صنّفوا داشته است .
امام طوفى بغدادى ، كتابى در تراجم نويسندگان مرد و زن آنها داشته است در هشت مجلّد كه بعضى مجلدات آن در آستانه موجود است . نيز از جمله نويسندگان در اين موضوع ، محمّد بن ابراهيم الحاج بن بلفيقى اندلسى است كه به ترتيب الفبا ، نامهاى كتابها و نويسندگان را نوشته بوده است . نيز از جمله نويسندگان در اين موضوع ، محمّد بن معمر مقدّسى كاتب ، درگذشته به سال 712 ، است كه قصيده بائيه را در اسامى كتب علميه سرود . مؤلف كشف الظنون گويد : با توجّه به دشوارى منظوم كردن و غوررسى در چنين موضوعى به نظم ، در موضوع خودش كتابى غير از آن نديدهام . نيز از آن جمله است محمّد بن ابى السرور
نظام الحكومة النبوة المسمى التراتيب الادارية ( نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: عبد الحي الكتاني
ص٤٠٧