امت اسلام در دوره تمدن درخشانش به همين روش بوده است و از اين رو ، در راه پيشرفت ، چيزى مانع آنان نمىشد و در آن موقع كه اروپا در خواب عميق بود ، قطبنما و كاغذ و باروت و اسلحهء آتشين از طريق عرب به اروپا منتقل گرديد و از همان موقع عالم تغيير يافت .
اعراب در محاصرهء مكه به سال 690 ، خمپارههايى با صداى رعدآسا به كار بردند و در قرن سيزدهم ميلادى ، در عصر باروت به كار رفته است . در نمايشگاه دريايى مشترك فرماندارى تونس با امير اشبيليه كه در قرن يازدهم منعقد گرديد نيز خمپاره به كار رفت .
در محاصره جبل الطارق ( 1308 م ) ، در محاصره غرناطه ( 1324 م ) و در محاصرهء بايطه ( 1340 م ) نيز باروت به كار رفته است و پس از آن بود كه مسيحيان اسپانيا باروت را به كار گرفتند . همچنين عربها از قرن يازدهم ميلادى ، قطبنما را در سفرهاى دريايى و صحرايى و تعيين محراب مسجدها به كار بردهاند . ساختن كاغذ ابريشمى از 650 م در سمرقند و بخارا شروع شده و در 706 م يوسف بن عمر به ساختن كاغذ از پنبه ( ورق دمشقى ) پرداخته است . كاغذ در قرن سيزدهم ميلادى از راه قسطليه به فرانسه ، ايتاليا و آلمان راه يافت و از قرن نهم تا پانزدهم ميلادى ، ادبيات عربى به اوج رسيد و در تمام جهات دانش و تمدن ، استاد اروپاييان بودهاند .
نظام الحكومة النبوة المسمى التراتيب الادارية ( نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 410
مساهمون: عبد الحي الكتاني
ص٤١٠