( 1 )
در بيان عدد صحابه
كسى به ابو زرعه رازى گفت : مىگويند از پيغمبر ( ص ) چهار هزار حديث باقى ماند ، گفت :
خداوند دندانهاى آن را كه چنين گفته به لرزه بيندازد ، اين گفتار زنادقه است . چه كسى مىتواند احاديث پيغمبر را بشمارد ؟ پيغمبر ( ص ) از دنيا رفت و يكصد و ده هزار راوى باقى گذاشت . پرسيدند : اينها كجا بودند ؟ گفت : مردم مكه و مدينه ، و اعراب ميان اين دو شهر ، و همه كسانى كه در حجة الوداع حاضر بودند يا در عرفه سخن حضرت را شنودند ، چه رسد به غير اينها . سخاوى گويد : بر اين جمله بايد آن صحابيانى را كه در زمان پيغمبر ( ص ) در گذشتند ، افزود .
برماوى در شرح الزهر البسّام گويد : شمار صحابه چنان كه ابن المدينى گفته ، يكصد و بيست و چهار هزار نفر است . البته برماوى اين را بعيد مىداند ، اما سيوطى تأييد كرده است و شيخ شهاب منينى گويد : عدد صحابه ، همان عدد پيغمبران است . ابن فتحون ، صحابهء ذكر شده در الاستيعاب را سه هزار و پانصد تن شمرده و گويد در همين حدود نيز بازيافته دارد . ذهبى در كتاب التجريد گويد : صحابه اگر از هشت هزار بيشتر نباشند ، كمتر نيستند . ابن حجر گويد :
چنان كه ابو زرعه گفته است ، مؤلفان ، بر يك دهم اسامى صحابه نيز دست نيافتهاند و هر كس به قدر علم و تتبع خود سخن گفته است .
سخاوى گويد : سبب اين است كه بيشتر آنها كه ابو زرعه گفته ، عرب بيابانى بودند كه در حجة الوداع گرد آمدند . جمعى از متقدمان و متأخران در معرفت صحابه كتاب نوشتهاند ؛ از جمله ابن سعد كاتب واقدى ، ابو احمد حسن بن عبد اللّه عسكرى ، عبد الباقى بن قانع قاضى ، ابو على بن سكن ، ابن منده ، ابو حاتم محمد بن حبان ، ابو موسى مدينى ، بغوى و ابن عبد البر كه در اين رشته مشهورترين مؤلف است و كتاب الاصابة فى تمييز الصحابة ابن حجر ، جامعترين و مفيدترين كتاب در اين موضوع مىباشد و بعد از آن ، بهتر از او نوشته نشده است . ابو زيد عراقى در فاس آن را تلخيص كرده و نسخهاى خطى تا حرف عين از آن نزد من هست .
( 2 )
عدد صحابهاى كه در مدينه در اواخر عمر حضرت بودند
غزالى در ربع عبادات احياء علوم الدين گويد : پيغمبر ( ص ) كه از دنيا رفت ، بيست هزار صحابى بر جا گذاشت . حافظ عراقى گويد : منظورش در مدينه است . از شافعى روايت است كه پيغمبر ( ص ) در گذشت و شصت هزار مسلمان در مدينه ، و سى هزار در قبايل عرب و غيره بود . بيهقى نيز روايت كرده كه بيشترين كسانى كه به پيغمبر ( ص ) اقتدا كردند ، سى هزار نفر بودند . سخاوى گويد : البته منظور در مدينه است .