معاويه به دغفل گفت : نزد يزيد برو و انساب و عربيت و نجوم به دو بياموز . ابن عبد البر گويد :
نسابه تنها آگاهى به انساب اشخاص نداشت ، بلكه اخبار اشخاص ، قبايل ، شاخهها و تقسيمات آن را مىدانست و اين يعنى تاريخ كه براى شنوندگان گفته مىشد .
( 1 )
علم فرايض ( تقسيم ميراث )
( 2 ) ابن ماجه و حاكم ، از ابو هريره روايت كردهاند كه پيغمبر ( ص ) فرمود : فرايض را بياموزيد و به ديگران ياد بدهيد كه آن نصف علم است و فراموش مىشود ، و همانا اول چيزى است كه از امت من برداشته مىشود . در سند اين روايت ، حفص بن عمر هست كه متروك است . نيز از ابو هريره روايت است كه پيغمبر ( ص ) فرمود : فرايض و قرآن بياموزيد و به مردم ياد بدهيد ، كه من قبض روح خواهم شد و علم برداشته خواهد شد ؛ يعنى اهل آن مىميرند ، و فتنهها ظاهر مىشوند ، تا آنجا كه دو نفر در فرايض اختلاف مىكنند و كسى نيست بين آنان داورى كند . ترمذى هم اين روايت را آورده و گفته در آن اضطرابى هست .
( 3 ) در مسند احمد ، اين روايت از ابن مسعود نقل شده و مسند دارمى از عمر روايت كرده كه فرايض و اعراب و سنّت بياموزيد ، همچنان كه قرآن را مىآموزيد . نيز از عبد اللّه روايت كرده كه قرآن و فرايض بياموزيد كه نزديك است مرد محتاج شود به علمى كه مىآموزد ، يا ميان جمعى مىماند كه نمىدانند . از ابو موسى روايت است كه هر كس قرآن بياموزد و فرايض نياموزد ، مثل سرى است كه صورت ندارد . نيز از هموست كه هر كس قرآن مىآموزد ، فرايض نيز بياموزد كه هرگاه عرب بيابانى او را ديد و از قرآن و فرايض پرسيد ، بداند جواب بدهد ؛ و گرنه اعرابى به دو خواهد گفت : اى مهاجر ، فضيلت تو بر من چيست ؟
( 4 ) در تحفه الناظر عقبانى از ابن مسعود روايت كرده كه هرگاه يكى از شما نتواند در فرايض و سنت حج و طلاق حكم كند ، پس چه فضيلتى بر بدويان دارد . ابن رشد گويد : منظور اين است كه فضيلت شهرنشينان بر باديهنشينان به دينشناسى آنان است و در قرآن آمده : «
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ
» . « 1 » ابن العربى در الاحكام گويد : علم فرايض ، مهمترين علم صحابه بود و بيشتر مناظرهشان در آن برقرار مىشد و پيغمبر ( ص ) به لحاظ مبالغه در سودمندى و تشويق به آموختن ، آن را نصف علم ناميد . از مالك نقل است كه مىگفت : عالم ، فتوا دهنده نيست مگر آنكه بتواند در فرايض و طلاق و نكاح و ايمان حكم
هامش
( 1 ) . مجادله ، 11