مىكند كه حدود علم نحو را از على ( ع ) فراگرفتم . بيهقى ، ابن عساكر و ابن النجار از صعصعة بن صوحان نقل مىكنند كه على ( ع ) به ابو الاسود فرمود : براى مردم چيزى وضع كن كه راهنماى اصلاح زبانشان باشد و خود ، رفع و نصب و جرّ را براى ابو الاسود ترسيم نمود .
البته اين نمودارى است از قول پيغمبر ( ص ) كه فرمود : « انا مدينة العلم و على بابها » . قاضى ابو الفتح بن الحاج در الازهار الطيبه گويد : وقتى اسلام گسترش يافت و امّتها درآميختند و بيم آن مىرفت كه زبان عربى ضايع شود ، على بن ابى طالب ( ع ) اصول عربيت را ترسيم نمود .
آنگاه ابو الاسود دئلى به بيان قواعد عربيت و رفع اشكالات و شبههها پرداخت . ابن شعبان در الالفيه گويد : « اوّل من افادنا النحو على » .
( 1 ) فخر رازى گويد : على ( ع ) براى ابو الاسود باب اضافه و باب اماله را ترسيم فرمود ، و ابو الاسود باب عطف و باب نعت و باب تعجب و باب استفهام را بدان افزود . در سعود المطالع ابيارى آمده : مشهور است واضع علم نحو ابو الاسود دئلى صحابى است به اشارهء على ( ع ) يا عمر . مؤلف گويد : مىشود اختلاف روايت را با تعدّد وقايع قابل جمع دانست .
ابيارى در القصر المبنى فى حواشى المغنى گويد : قواعد نحو در نظر صحابه شناخته شده بود و اگر على ( ع ) به ابو الاسود امر كرد كه علم نحو را وضع كند ، آمر و مأمور هر دو مىدانستند موضوع چيست ؟ ابن الانبارى در نزهة الالباء فى طبقات الادباء « 1 » در احوال ابو الاسود گويد :
مختصرى در نحو به دو منسوب است و سببش اين بود كه زياد بن أبيه به دو گفت : كاش چيزى براى مردم قرار مىدادى ( كه زبان خود را بدان اصلاح كنند ) .
( 2 ) ابن النديم گويد : در يك كتابدان حاوى سيصد رطل كاغذ و كتاب كهنه ، چهار برگ كاغذ چينى يافتم با اين عنوان : « هذه كلام فى الفاعل و المفعول من ابى الاسود بخطّ يحيى بن يعمر » و زير آن خط ، با خطى قديمى نوشته بود « هذا خط علّان نحوى » و پايينتر از آن نوشته بود : « هذا خط النضر بن شميل » . ابن النديم گويد : بعد از فوت صاحب كتابدان ، ديگر آن را نديدم . « 2 » ابن الازرق در روض الاعلام گويد : اگر نپذيريم كه خلفاى راشدين واضع نحو باشند ، به هر حال با گردآورى قرآن كريم ، يك سنّت و سابقهء نيكى بر اساس مصالح ، بر جاى آن نهادهاند . ابن عصفور ، نحوى مشهور ، كه نامش على است در تفاخر گويد :
نقل النحو الينا الدئلى * عن امير المؤمنين البطل
بدأ النحو على و كذا * ختم النحو ابن عصفور على
در اين باره همچنين رجوع كنيد به رسالة الاخبار المروية فى سبب وضع العربيه ، از سيوطى .
هامش
( 1 ) . ابن الانبارى ، نزهة الالباء فى طبقات الادباء ، ص 11 .
( 2 ) . ابن النديم ، الفهرست ، ص 40 .