غفارى است . در قوت القلوب ابو طالب مكى آمده است : حسن بصرى ، نخستين كسى است كه راه اين علم را باز كرد و زبانها را گشود و از چهره آن پرده برگرفت . از او پرسيدند : سخنانى مىگويى كه از ديگران نشنيدهايم ، از چه كسى فرا گرفتهاى ؟ گفت : از حذيفة بن يمان ، كه پيغمبر ( ص ) او را بدين گونه سخنان اختصاص داده بود . ابو طالب مكى مؤكدا حسن بصرى را پيشواى تصوف مىداند و مىگويد : وى هفتاد بدرى و سيصد صحابى از جمله على ( ع ) را ديده بود ، و آورده است كه على ( ع ) بر حلقه حسن بصرى گذشت و به حرفهايش گوش داد .
آنگاه برگشت و حسن را از مسجد اخراج نكرد . « 1 » و كسانى كه مدّعىاند على ( ع ) حسن بصرى را از مسجد اخراج كرد ، دروغ مىگويند . « 2 »
( 1 )
واضع علم نحو
از ابو الاسود دئلى درگذشته به سال 69 نقل است كه بر امير مؤمنان على بن ابى طالب ( ع ) وارد شدم ، ديدم سر فروافكنده در انديشه است . پرسيدم : به چه مىانديشى ؟ فرمود : در شهر شما لحن ( - غلط نحوى ) شنيدم ، مىخواهم اصول عربيت را بنويسم . ابو الاسود گويد : بعد از سه روز به خدمت حضرت رفتم ، صحيفهاى به من داد كه بر آن نوشته بود : « بسم اللّه الرحمن الرحيم . الكلام كلّه اسم و فعل و حرف . . . » و به من فرمود اين را دنبال كن ، و هر چه بدان برخوردى بر اين بيفزا ، و بدان كه اشياء سه گونهاند : ظاهر ، مضمر و آنچه نه ظاهر است و نه مضمر ، و برترى علما در تشخيص همين گونه سوم است . ابو الاسود گويد : چيزهايى در موضوع عربيت يافتم و بر حضرت عرضه كردم ، از جمله حروف ناصبه كه فقط « انّ ، ليت ، لعلّ ، كأنّ » را آورده بودم ، حضرت آنچه را نياورده بودم تذكر داد ، افزودم .
سيوطى همين نقل را در الاوائل و جمع الجوامع ، و ابن الهندى در كنز العمال آورده است . در الاصابه در شرح حال ابو الاسود دئلى ، از امالى ابو على قالى نقل مىكند : نخستين كسى كه علم عربيت را بنياد نهاد و مصحف را نقطهگذارى كرد ، ابو الاسود دئلى است كه گفت : اين راه را على ( ع ) بر من گشود . ابو الفرج اصفهانى در الاغانى از پسر ابو الاسود و او از پدرش روايت
هامش
( 1 ) . مكى ، ابو طالب ، قوت القلوب ، ج 1 ، ص 48 - 150 .
( 2 ) . بايد توجه داشت كه حسن بصرى متولد سال 21 است و هنگامى كه على ( ع ) در كوفه يا بصره بوده ، او دوازده تا پانزده سال داشته و قابل آن نبوده كه در مسجد سخن بگويد . پس اصل خبر بدين صورت مشكوك است . شيعه روايتى دارد كه امير مؤمنان على ( ع ) به حسن بصرى فرمود : نيكو وضو بگير . وى گفت : تو بسيارى كسان را كشتى كه خوب وضو مىگرفتند ! اما اينكه در سخنان منسوب به حسن بصرى بذرهاى تصوّف آينده ملاحظه مىشود ، حرف درستى است و همه محققان تأييد مىكنند ، م .